अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३२५

सानुमती—सरिसं एदं पच्छात्तावगुरुणो सिनेहस्स अणवलेवस्स अ। [ सदृशमेतत् पश्चात्तापगुरोः स्नेहस्यानवलेपस्य च। ]

विदूषकः—भो दाणिं तिण्णिओ तत्तहोदीओ दीसंति। सव्वाओ अ दंसणोआओ। कदमा एत्थ तत्तहोदी सउंदला। [ भोः इदानीं तिस्रस्तत्रभवत्यो दृश्यन्ते। सर्वाश्च दर्शनीयाः। कतमात्र तत्रभवती शकुन्तला। ]

सानुमती—अणभिण्णो खु ईदिसस्स रूवस्स मोहदिट्ठी अअं जणो। [ अनभिज्ञः खल्वीदृशस्य रूपस्य मोहदृष्टिरयं जनः। ]

राजा—त्वं तावत्कतमां तर्कयसि ?

---

अत्यल्पम् अन्वितम् = अनुगतम्, अनुकृतं पौनःपुन्येन कृतेऽपि प्रयत्ने तस्या लावण्यं स्वल्पमेव समायातम्। अर्थात्—स्वयं विधात्रा मनसा कल्पिता सा शकुन्तलेति च मया मानुषेण कथं सम्यगालिखितुं शक्यते ? तस्मात् हे सखे माढव्य ! व्यर्थमेव ते प्रशंसा वाक्यम् संगीतरत्नाकरे रेखालक्षणं च एवमुक्तमस्ति।

शिरोरत्नकरादीनामङ्गानां मेलने सति।
कार्यस्थितियंतो नेत्रहरा रेखा प्रकीर्तिता ॥

अत्र पद्येऽनुष्टुभ्भेद एव पथ्यावक्त्रं नामकमस्ति वृत्तम् ॥ १४ ॥

सानुमती--राज्ञ पश्चात्तापवचनमाकर्ण्य सानुमती स्वगतं वदति यत् सदृशमनुरूपमनुकूलमेव एतत् दुष्यन्तोक्तः पश्चात्तापवचने पश्चात्तापगुरोः पश्चात्तापेन = परितापेन गुरोः = अधिकस्य स्नेहस्य प्रेम्णः अनवलेपस्य = अविद्यमानः अवलेपः = दोषो यत्र तादृशस्य अनवलेपस्य = विनयस्य।

विदूषकः--चित्रे लिखितानां तिसृणां स्त्रीणां मध्ये कतमा शकुन्तलेत्यजानन् विदूषको राजानं पृच्छति-भो = अये ! इदानीं = अधुना तिस्रः त्रिसंख्याकाः तत्र भवत्याः = माननीया दृश्यन्ते = अवलोक्यन्ते सर्वाः = सकला दर्शनीयाः = दर्शनयोग्याः रूपवत्यः आसां मध्ये कतमा = का तत्र भवती शकुन्तला ?

सानुमती—विदूषकवचनेन सा तमुपहसति—अनभिज्ञः = अपरिचितः खलु = निश्चयेन ईदृशस्य = एतत्प्रकारकस्य रूपस्य = शकुन्तलासौन्दर्यस्य मोहदृष्टिः मोहः = मुग्धता दृष्टौ = चक्षुषि यस्य स मोहदृष्टिः जडबुद्धिः निष्फलनेत्रः अयं = एष जनः। एष माढव्यो विदूषकः चित्र पश्चप्रमापटलं दृष्ट्वा मूढदृष्टिरसौ सञ्जात इत्यर्थः।

राजा—नृपः माढव्यं पृच्छति—मित्र ! त्वं तावत् आसु कतमां = काम् तर्कयसि = मन्यसे विचारयसि ? निश्चिनोषि ?

---

सानुमती—पश्चात्ताप के कारण बढ़े हुए प्रेम तथा अभिमान शून्यता के अनुरूप ही यह वक्तव्य है।

विदूषक—अजी, इसमें तो तीन आदरणीया युवतियाँ दिखाई दे रही हैं। सभी देखने लायक हैं। इनमें श्रीमती शकुन्तला कौन हैं ?

सानुमती—निष्फल दृष्टिवाला यह व्यक्ति इस तरह के अनुपम रूप से अनभिज्ञ ही है।

राजा--अच्छा तो तुम इनमें किसको शकुन्तला समझते हो ?