अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 406, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३९४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
विदूषकः—साहु वअस्स। महुरावत्थाणदंसणिज्जो भावाणुप्पवेसो। क्खलदि विअ मे दिट्ठी णिण्णुण्णअपद्देसेसु। [ साधु वयस्य ! मधुरा वस्थानदर्शनीयो भावानुप्रवेशः। स्खलतीव मे दृष्टिनिम्नोन्नतप्रदेशेषु। ]
सानुमती—अंमो एसा राएसिणो णिउणदा। जाणे सही अग्गदो मे वट्टदित्ति। [ अहो ! एषा राजर्षेर्निपुणता जाने सख्यग्रतो मे वर्तत इति । ]
राजा—
यद्यत्साधु न चित्रे स्यात्क्रियते तत्तदन्यथा ।
तथापि तस्या लावण्यं रेखया किंचिदन्वितम् ॥ १४ ॥
विदूषकः—माधव्यो राजानं विनोदयितुं चित्रं श्लाघते—हे वयस्य ! = हे मित्र ! साधु = अद्भुतं धन्योऽसि मधुरावस्थादर्शनीयः मधुरं = चेतोहरं, यत् अवस्थानं = रेखास्थानोत्पन्नस्तनजघनाद्याकृतिविशेष विन्यासः तेन दर्शनीयः= हृद्यां सुस्पष्टमालक्ष्यो भावानुप्रवेशः = प्रेमाविर्भावः। निम्नाः = अवनताश्च उन्नताः = उच्चाश्च ते प्रदेशाः = स्थानानि चेति ते तेषु निम्नोन्नतप्रदेशेषु = नाभिस्तनादिषु स्खलतीव = चलतीव उच्चेषु प्रतिहता निम्नेषु अधः पतितेव भवति मे = मम दृष्टिः = चक्षुः। यथा प्रत्यक्षदृष्टायामाकृतौ निम्नोन्नतेषु दृष्टिः स्खलति तथा चित्रेऽपीति महदालेख्यकौशलमिति तात्पर्यम्।
सानुमती—माधव्योक्तमेवानुसन्धायाप्सरा सानुमती ब्रवीति—अहो = आश्चर्यम् एषा = इयं चित्रे = दुष्यन्तस्य निपुणता = पटुता, चित्रनिर्माणकौशलम् जाने = प्रतीये संभावयामि, सखी = आली शकुन्तला अग्रतः = समक्षं मे = मम वर्तते = विद्यते इति। चित्रलिखितापि तादात्म्यात् साक्षात् सखी प्रत्यक्षवत् पुरोभासत इति तात्पर्यम् ।
राजा—नृपो हि प्रकृत्यपेक्षया चित्रापितप्रकृतेरपकर्षमाह—यद्यदिति ।
अन्वयः—चित्रे यत् यत् साधु न स्यात् तत्तदन्यथा क्रियते तथापि रेखया तस्या लावण्यं किञ्चिदन्वितम् ॥ १४ ॥
वास्तविक प्रकृत्यपेक्षया चित्रगतप्रकृतेरपकर्षं राजा दुष्यन्तो ब्रवीति—यद्यदिति। चित्रे = मत्कृते आलेख्ये यद्-यत् = विलिख्यमानमङ्गं यद्-यद्वस्तु साधु न स्यात् = सम्यङ् न भवेत् मया स्वदोषादेव साधु न लिखितम् तत् तदेव तत्सर्वम् = अन्यथा क्रियते = प्रवृत्त्यपि लिख्यते। मया चित्रे तस्या लावण्यं सर्वं सम्पादयितुं पौनःपुन्येन यत्नः कृत इत्यर्थः तथापि = कृतेऽपि महति श्रमे संमार्ज्यं संमार्ज्यं भूयो भूयो लिख्यमानमपि रेखया = तूलिकाविहितचित्रेण तस्याः = शकुन्तलायाः लावण्यं = कमनीयता किञ्चित् =
विदूषक— मित्र ! बहुत अच्छा, सुन्दर रीति से अवयव विन्यास के कारण भावों का सञ्चार दर्शनीय है। ऊँचे-नीचे स्थानों पर मेरी दृष्टि फिसल सी रही है।
सानुमती— राजर्षि दुष्यन्त की चित्रनिर्माण की निपुणता आश्चर्यजनक है। मुझे प्रतीत हो रहा है कि मेरी सखी शकुन्तला मेरे सामने विद्यमान है।
राजा— चित्र में जो कुछ अच्छा नहीं है वह सब पुनः ठीक बनाया जा रहा है। तो भी उस शकुन्तला का सौन्दर्य रेखाओं द्वारा थोड़ा ही प्रगट किया जा सका है ॥ १४ ॥
विशेष— दुष्यन्त चित्रनिर्माण में बड़े ही प्रवीण हैं। उनकी कलाकारिता पर विदूषक और सानुमती मुग्ध हैं, फिर भी उनका कहना है कि यद्यपि मैंने इस चित्र के बनाने में कई अंश बार-बार मिटाकर बनाये हैं किन्तु फिर भी शकुन्तला का सौन्दर्य थोड़ा ही उभर सका है।