अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३२७

स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशो रेखाप्रान्तेषु दृश्यते मलिनः ।
अश्रु च कपोलपतितं दृश्यमिदं वर्तिकोच्छ्वासात् ॥ १५ ॥

राजा—चतुरिके ! अर्धलिखितमेतद्विनोदस्थानम् । गच्छ वर्तिकां तावदानय ।
चतुरिका—अज्ज माढव्व ! अवलंब चित्तफलं जाव आअच्छामि [ आर्य माढव्य ! अवलम्बस्व चित्रफलकं यावदागच्छामि । ]

फलके स्पष्टमवलोक्यते । अस्मिन् चित्रफलके यां प्रतिकृतिं शकुन्तलेयमिति मन्यसे तस्या मदङ्गुलिस्पर्शादिना मत्सात्विकभावचिह्नं प्रस्वेदरेखादिकं जातमित्याशयः ।

अन्वयः—रेखाप्रान्तेषु मलिनः स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशः दृश्यते । इदं च कपोलपतितमश्रुवर्तिकोच्छ्वासात् दृश्यम् ।

प्रतिकृतौ लिखितासु तिसृषु ललनासु सावधानतया मुनिकन्यां शकुन्तलां परिचयन्तं विदूषकं श्लाघमानो राजा दुष्यन्तो ब्रवीति-स्विन्नाङ्गुलिरिति । रेखाप्रान्तेषु रेखायाः = प्रान्तेषु = पार्श्वदेशेषु मलिनः आविलः स्विन्नाङ्गुलिनिवेशः—स्विन्नाः भावोदयात् स्वेदयुक्ताः या अङ्गुलयः = करशाखाः तासां सन्निवेशः = संस्थापनं विन्यास इति स्विन्नाङ्गुलिसन्निवेशः = प्रस्वेदाविलाङ्गुलिसम्पर्कः, दृश्यते = विलोक्यते । यद्वा प्रान्तेषु = चित्रफलकपयन्तःभागेषु स्विन्नानामङ्गुलीनां विनिवेशात् = सम्पर्कात्, मलिना = श्यामा रेखा = अङ्गुत्यादिरेखा दृश्यते । चित्रलेखनावस्थायां भावोदयादङ्गुलिषु स्वेदः, स्वेदाच्च अङ्गस्य मालिन्यं अङ्गमालिन्यादेव च भावोदयानूमानम् । इदं च कपोलपतितं-कपोलयोः = चित्रस्थायाः शकुन्तलायाः गण्डयोः पतितं प्राप्तम् अश्रु = मम सात्विकभावोदयेनोत्पन्नं मदीयं नेत्रजलं वर्तिकोच्छ्वासात् वर्तिका = चित्रपटे लेपविशेषः तत्साध्या या रेखायां उच्छ्वासात् = संश्लेषशैथिल्यात् 'पटभेदे पक्षिभेदे तूलिकायां च वर्तिका' इत्यमरः दृश्यम् = लक्ष्यम् ज्ञातुं शक्यम् अर्थात् मित्र ! माढव्य ! त्वं सत्यमसि चतुरः । त्वया नूनं परिचिता मे प्रिया शकुन्तला अस्मिन् चित्रे कश्चन यः श्यामः अङ्गो दृश्यते स चित्रलेखनसमये तां त्वत्सखीं शकुन्तलामन्सुस्मरतों मम भावोदयात्, स्वेदाङ्गुलिविन्यासेन संजातः । यच्च चित्रलिखितायाः तस्याः कपोलयोः पतितं मम नयनजलं तद् वर्तिकोच्छ्वासात् जातम् । अत्रानुमानालङ्कारः आर्यावृत्तञ्च ॥ १५ ॥

राजा--चतुरिके ! एतत् = इदं विनोदस्थानम्, मनोरञ्जनाधारः, मन्मनोमोदावहम् एतच्चित्रम्, अर्धलिखितं = अर्द्धाङ्कितम्, असमाप्तं वर्तते । अतः गच्छ = व्रज वर्तिकां = तुलिकाम् चित्रलेखनद्रव्याणि तावत् आनय ।

**चतुरिका—आय्यंमाढव्य ! एतत्=**चित्रफलकम् = पटं अवलम्बस्व= धारयस्व यावत् = यावत्पर्यन्तमहमागच्छामि = परावर्ते ।

---

चित्रपट के किनारे-किनारे धूमिल पसीने से युक्त अंगुलियों का निशान दिखाई पड़ रहा है तथा यह चित्रगत शकुन्तला के गालों पर गिरा हुआ आँसू, रंग के फूल जाने से देखा जा सकता है ॥ १५ ॥

राजा—चतुरिके ! मेरे मनोरन्जन का यह साधन अधूरा ही चित्रित हुआ है, तो जाओ तूलिका लाओ ।

**चतुरिका—**आदरणीय माधव्यजी, चित्रपट को तबतक पकडिये जब तक मैं आती हूँ ।