अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३२८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—अहमेवैतदवलम्बे । ( इति यथोक्तं करोति । )

( निष्क्रान्ता चेटी ) ।

राजा—( निःश्वस्य ) अहं हि—

साक्षात्प्रियामुपगतामपहाय पूर्वं
चित्रार्पितां पुनरिमां बहुमन्यमानः ।
स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य
जातः सखे ! प्रणयवान् मृगतृष्णिकायाम् ॥ १६ ॥

---

**राजा—**अहमेव = स्वयम्, एतत् = चित्रफलकम्, आत्मविनोदार्थम्, अवलम्बे = धारये । ( इति = एवमुक्त्वा यथोक्तं करोति = चित्रं धारयति )

( चेटी = परिचारिका च निष्क्रान्ता = बहिर्गता ) ।

**राजा—**नृपो दुष्यन्तः निःश्वस्य = दीर्घश्वासं गृहीत्वा आत्मनोऽविमृश्यकारित्वमनु सन्धाय पश्चात्तापमनुभवन्नाह—अहं हि—साक्षादिति ।

**अन्वयः—**सखे ! अहं हि पूर्वं साक्षात् उपगतां प्रियाम् अपहाय चित्रार्पिताम् इमां पुनः बहु मन्यमानो निकामजलां स्रोतोवहाम् पथि अतीत्य मृगतृष्णिकायां प्रणयवान् जातोऽस्मि ॥ १६ ॥

आत्मनोऽविमृश्यकारित्वमनुसन्धायह्यन्तमनुतप्यमानो राजा दुष्यन्तः नैजीमवस्थां वर्णयति—साक्षादिति । हे सखे माढव्य ! पूर्वं = प्रथमं साक्षात् = प्रत्यक्षं स्वयमेव उपगतां = समीपे समागतां प्रियां = दयितां शकुन्तलाम् अपहाय = अवगणय्य निरस्य चित्रार्पिता = आलेख्ये लिखिताम्, इमां = पुरतोदृश्यमानां पुनः बहुमन्यमानः = प्रीतिसाधनं विभावयन् आदरेणावलोकमानः तस्यां श्रद्दधानः अहं हि पथि = मार्गे निकामजलां = निकामं जलं यस्यां सा ताम् तादृशीं पूर्णजलाम्, प्रभूतसलिलां वहतीति वहा = स्रोतसां वहा स्रोतोवहा तां स्रोतोवहां = नदीम् अतीत्य = पृष्ठत उपेक्ष्य उल्लङ्घ्य मृगाणां = हरिणानां तृष्णा = पिपासा अस्ति अस्यामिति मृगतृष्णां सैव मृगतृष्णिका तस्यां मृगतृष्णिकायां = मरुमरीचिकायां प्रणयवान् = प्रीतियुक्तः, सतृष्णः जातोऽस्मि = सम्पन्नोऽस्मि अर्थात् पूर्वं मार्गे अनायासेनोपगतां पूर्णसलिलां महानदीमुत्तीर्य गतवतः पिपासोः पुंसः पश्चात् पिपासो शान्त्यर्थं मृगतृष्णिकायां प्रणयवान् इव प्रथमं स्वयमुपस्थितां प्रियामवधीरिवततो मम चित्रार्पितायामस्यां मनोविनोदं कुर्वन् मूढ एवाहं संजातः । तथा च वर्त्मनि स्वयं प्राप्तां स्वादूदकां निर्झरिणीं विहाय मृगमरीचिमनुसरणमिव स्वयमेवोपस्थितां प्रियां परिहाय काल्पनिकेन चित्रेण चेतोविनोदम् हास्यकरम् ॥ १६ ॥

---

**राजा—**मै ही इसे पकड़ता हूँ ( ऐसा कहकर चित्रपट को पकड़ता है )

( चेटी = चतुरिका निकल जाती है )

राजा—( श्वास लेकर ) मित्र ! पहले साक्षात् समीप आई प्रिया का तिरस्कार कर अब चित्र में बनी हुई प्रिया को अधिक मानता हुआ मैं रास्ते में पड़ी हुई प्रभूत जलवाली नदी को पीछे छोड़कर मृगतृष्णिका का अनुगामी हो गया हूँ ॥ १६ ॥