अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः

३३९

सानुमती—अण्णसंकंतहिअओ वि पढमसंभावणं अवेक्खदि सिढिलसोहदो दाणिं एसो । [ अन्यसंक्रान्तहृदयोऽपि प्रथमसंभावनामपेक्षते शिथिलसौहार्द इदानीमेषः । ]

( प्रविश्य पत्रहस्ता )

प्रतीहारी—जेदु जेदु देवो । [ जयतु जयतु देवः । ]

राजा-वेत्रवति न खल्वन्तरा दृष्टा त्वया देवी ।

---

मन्यसे प्रकृतिमात्रं नाशयेद्देवी ? मामपि हन्याद् यदि पश्येत् तन्न केवलं प्रतिकृतिरपि- तु मया तत्सकाशात् आत्मापि रक्षणीय इति भावः। यदि = चेत् भवान् अन्तःपुरकाल- कूटात् — अन्तःपुरम् = अवरोधनेव कालकूटं महाविषमिति अन्तःपुरकालकूटं तस्मात् अन्तःपुरकालकूटात् = अन्तःपुरदेवीकलहात् वसुमत्याः प्रपञ्चात् मोक्ष्यते=मुक्तो भविष्यति तदा = तर्हि मेघप्रतिच्छन्दके = मेघप्रतिच्छन्दनामके प्रसादे = राजभवने शब्दपय = शब्दं कारय, आह्वय आकारय, इतो विमुच्य मेघप्रतिच्छन्दके भवता आगन्तव्यं तत्रैव चाहमन्वे- ष्टव्य इत्याशयः । ( इति=एवमुक्त्वा ततः द्रुतपदं—द्रुतानि=आशूनि पदानि = चरणक्षेपाः यस्मिन् कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा द्रुतपदम् त्वरितपदन्यासम् निष्क्रान्तः = निर्गतः ।

सानुमती—अथाप्सरा राजवचनं निशम्य तस्य देवी विषयेऽसाधारणं दाक्षिण्यमवगत्य च सविस्मयं श्लाघमाना वदति-अन्यसंक्रान्तहृदयोऽपि-अन्यस्यां शकुन्तलायां संक्रान्तं = आसक्तं हृदयं = मनो यस्य स तादृशोऽपि शकुन्तलासक्तचित्तोऽपि प्रथमा = पूर्वमहिषी तत्सम्भावनं=तद्बहुमानम्, पूर्वानुरागम् यद्वा प्रथमा = प्राक्कृता सम्भावना =सत्क्रिया पूर्वं- दर्शिता या वसुमत्यां प्रीतिः ताम् अपेक्षते = मानयति । शिथिलसौहार्दः-शिथिलं = मन्दं सौहार्दं = वसुमत्या प्रेम यस्य सः तथाविधः सर्वेश्वरोऽपि सन्मयं दुष्यन्तः देव्याः = वसुमत्या सकाशात् शकुन्तलाचित्रं निगूहति तत्र कारणं प्रथमदर्शितप्रणयगौरवम्, न तु वसुमतीभयमितिभावः ।

( प्रविश्य = आगत्य पत्रहस्ता पत्रं = लेख्यं हस्ते = करे यस्याः सा तादृशी पत्रहस्ता )

प्रतीहारी—अथ राज्ञो विरहवेदनायाः परिपोषं प्रदर्शयितुमनपत्यतादुःखं वर्णयिष्यन् कविः प्रतीहार्याः प्रवेशमाह—जयतु जयतु देवः = सर्वोत्कर्षेण वर्ततां महाराजः ।

राजा—वेत्रवति ! हे द्वारपालिके ! अन्तरा = मार्गमध्ये त्वया न खलु राज्ञी = देवी वसुमती दृष्टा = अवलोकिता ।

---

अर्थ है मेघ के समान 'मेघस्य प्रतिच्छन्दः यस्य सः तस्मिन् मेघप्रतिच्छन्द'—उस महल की अधिक ऊँचाई होने के कारण यह नाम दिया जाना उचित ही है ।

( यह कहकर जल्दी जल्दी पैर बढ़ाता हुआ निकल जाता है )

सानुमती—दूसरी स्त्री शकुन्तला में आसक्त भी यह राजा पूर्वप्रणय की रक्षा करता है। सम्प्रति यह वसुमती के प्रति शिथिल प्रेमवाला हो गया है । अर्थात् वसुमती के प्रति अब इसका प्रेम कम हो गया है ।

( हाथ में पत्र ली हुई प्रवेश करके )

प्रतीहारी—जय हो, जय हो महाराज की !

राजा—वेत्रवती तुमने मार्ग में महारानी वसुमती को नहीं देखा है ?