अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३३८	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—दिट्ठिआ तुमं मुक्का। [ दिष्ट्या त्वं मुक्ता । ]

चतुरिका—जाव देवीए विडवलग्गं उत्तरीअं तरलिआ मोचेदि ताव मए णिव्वाहिदो अत्ता [ यावद्देव्या विटपलग्नमुत्तरीयं तरलिका मोचयति तावन्मया निर्वार्हित आत्मा । ]

राजा—वयस्य, उपस्थिता देवी बहुमानगर्विता च। भवानिमां प्रतिकृतिं रक्षतु।

विदूषकः—अत्ताणं ति भणाहि। जइ भवं अंतेउरकालकूडादो मुंचीअदि तदो मं मेहप्पडिच्छंदे प्पासादे सद्ावेहि। [ आत्मानमिति भण। यदि भवानन्तःपुरकालकूटान्मोक्ष्यते तदा मां मेघप्रतिच्छन्दे प्रासादे शब्दापय । ] ( इति द्रुतपदं निष्क्रान्तः )।

---

मुक्त्वा सबलात्कारं = बलात्कारेण सहितं सबलं हठात् गृहीतः । वर्तिकाकरण्डकनयनं विनोदार्थं राज्ञः शकुन्तलाप्रतिकृति लेखनोपयोगि भवेदिति मत्वा प्रणयकोपेन तद्विघटनाय देव्या वसुमत्या एवमाचरितमिति तात्पर्यम् ।

विदूषकः—दिष्ट्या=सौभाग्येन विमुक्ता = परित्यक्ता न दण्डिता वर्तिका करण्डकवत् त्वमपि देव्या न गृहीतेति स्वं सौभाग्यं मन्यस्वेतिभावः ।

चतुरिका—यावत् देव्याः राज्ञ्या। विटपे = वृक्षशाखायां लग्नं = संसक्तमिति विटपलग्नं = कोपेन ससंभ्रमगमनात् वृक्षशाखासंसक्तं उत्तरीय = चेलाञ्चलं यावत् तरलिका मोचयति तावत् मया आत्मा = स्वदेहः निर्वार्हितः=पलाय्य रक्षितः इमं देशं प्रापितः सुरक्षितः पलायितास्मि तेनाहं मुक्ता नहि तयाः स्वेच्छया परित्यक्तेतिभावः। 'आत्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिषु' इति विश्वः।

राजा—वयस्य । हे = मित्र ! उपस्थिता = आगतप्राया प्राप्ता, देवी = राज्ञी बहुः = अधिकः मानः = सम्मान। तेन गर्विता इति बहुमानगर्विता च इयदिदनपर्यन्तं मस्कृतैकेण बद्धादरेण गर्विता अहमेवार्यपुत्रस्य बहुमतेत्यभिमानवतीत्यर्थः । भवान् = त्वं, इमां = एताम्, दीपमानां प्रतिकृतिं = शकुन्तलाचित्रम् रक्षतु = त्वया एतच्चित्रं गोपनीयम् । यदि देवी एतदवस्थं मामवलोकयेत्तदा कुपितायाः तस्याः प्रसादनं दुःशकं स्यात् । यदि च सा मया प्रयत्नलिखितामिमां शकुन्तलाप्रतिकृतिम् पश्येत् तर्हि नूनमीर्ष्याया एनां नाशयेत् । अतो भवानिमां प्रतिकृतिं गृहीत्वा इतः शीघ्रमपयातु इति तात्पर्यम् ।

विदूषकः—देव्यागमनश्रवणेन विदूषकः ससंभ्रममाह—आत्मानमिति भण=आत्मानमपि गोपायेति कुतो न कथ्यते, चित्रं गोपायेत्येव किमुच्यते इति शेषः। आत्मानं विदूषकं राजानं वा इति = एवं भण = वद, भवानात्मानं रक्षतु इति कथयेत्यर्थः। किं

---

विदूषक—सौभाग्य से तुम छूट गई।

चतुरिका—जबतक महारानी के वृक्ष की शाखा में फँसे दुपट्टे को तरलिका छुड़ाने लगी तबतक मैं भागकर चली आई।

राजा—महारानी आ रही हैं और वह इस समय अत्यधिक मानवती हैं और गर्वीली हो गई हैं। अतः आप इस चित्र की रक्षा करें।

विदूषक—यह कहो कि अपनी रक्षा करो (चित्रपट लेकर उठ जाता है) यदि आप अन्तःपुर के काल से मुक्त हो जाइएगा तो मुझे मेघप्रतिच्छन्द नामक महल में पुकारना। इसका