अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 422, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३४० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रतीहारी— अह इं ! पत्तहत्थं मं देखिअअ पडिणिउत्ता । [ अथ किम् ? पत्रहस्तां मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता । ]
राजा— कार्यज्ञा कार्योपरोधं मे परिहरति ।
प्रतीहारी— देव अमच्चो विण्णवेदि-अत्थ-जादस्स गणणाबहुलदाए एक्कं एव्व पोरकज्जं अवेक्खिदं तं देवो पत्तारूढं पच्चक्खीकरेदु त्ति । [ देव अमात्यो विज्ञापयति-अर्थजातस्य गणनाबहुलतयैकमेव पौरकार्यमवेक्षितं तद्देवः पत्रारूढं प्रत्यक्षीकरोतु इति । ]
राजा— इतः पत्रिकां दर्शय । ( प्रतिहार्युपनयति )
राजा— ( अनुवाच्य ) कथम् । समुद्रव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने विपन्नः । अनपत्यश्च किल तपस्वी । 'राजगामी तस्यार्थसंचयः' इत्येतद्-
प्रतीहारी— अथ किं पत्रहस्तां = आलेख्यकरां मां प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा अवलोक्य प्रतिनिवृत्ता = स्वभवनमेव गता, अन्तःपुरमेव प्रविष्टा ।
राजा— आवश्यकं कार्यं = करणीयं जानाति = अवगच्छतीति कार्यज्ञा = अवसरज्ञा, कार्याकार्यविवेकिनी राजकार्यविशेषज्ञा राजनियोगगौरवाभिज्ञा सती मे = मम कार्योपरोधं राजकार्यबाधां परिहरति = त्यजति । राजकार्यस्य विघ्नजननमसमीचीनं कार्यमिति मत्वा निवर्तते देवीतिभावः ।
प्रतीहारी— देव ! = महाराज ! अमात्यः = मन्त्री विज्ञापयति = निवेदयति अर्थजातस्य = वित्तकरस्य तैस्तैरधिकरणकैः प्रेषितस्य समूहस्य गणनायाः संख्यानस्य बहुलतया = आधिक्येन एकमेव पौराणां = नगरनिवासिनां कार्यं = कृत्यं, अवेक्षितम् = आलोकितं दृष्टम् तत् = कार्यं देवः = महाराजः पत्रारूढं = आलेखबद्धम् प्रत्यक्षीकरोतु = स्वयमा-लोचयतु इति ।
राजा— इतः पत्रिकां दर्शयं = पत्रिकां मत्समीपमुपनय । ( प्रतिहारी = द्वारपालिका उपनयति = राज्ञः समीपे नयति समर्पयति )
राजा— ( अनुवाच्य = निःशब्दं पठित्वा ) कथं = अहो, समुद्रव्यवहारी = समुद्रेण सागरमार्गेण व्यवहरति = पणते क्रयविक्रयकर्मं कुरुते यः स समुद्रव्यवहारी, सागरमार्गव्यापारी पोतवणिक् सार्थवाहः = सार्थान् व्यवहरति यः सः समुद्र-वाणिज्यकर्तृन् वाहयति देशान्तराणि यः सः सार्थवाहः = वणिक्पतिः धनमित्रः नौव्यसने नवां = पोतानां व्यसनं = भ्रंशः जलमज्जनं तस्मिन् 'व्यसनं विपदि
प्रतीहारी— और क्या ( अर्थात् दिखलाई पड़ी थी ), किन्तु मुझे हाथ में पत्र ली हुई देखकर वापस हो गई ।
राजा— कार्य को समझने वाली महारानी मेरे राजकीय कार्य में विघ्न नहीं डालती है ।
प्रतीहारी— मन्त्री निवेदन करते हैं कि कररूप में प्राप्त द्रव्य समूह की गणना की अधिकता के कारण आज एक ही नागरिक कार्य देखा गया है, वह इस पत्र में चढ़ा हुआ है । महाराज इसे देख लें ।
राजा— पत्र मुझे दिखाओ । ( प्रतीहारी पत्र देती है )
राजा— ( पढ़कर ) यह क्या, समुद्र के मार्ग से व्यापार करने वाला धनमित्र नामक व्यापारियों का मुखिया नौका दुर्घटना में मर गया, वह बेचारा निःसन्तान था । अतः उसका
पाठा०—१. पत्रं ।