अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३४१

मात्येन लिखितम्। कष्टं खल्वनपत्यता। बहुधनत्वाद्वहुपत्नीकेन तत्रभवता भवितव्यम्। विचार्यतां यदि काचिदापन्नसत्त्वा तस्य भार्यासु स्यात्।

प्रतीहारी—देव! दाणिं एव्व साकेदअस्स सेट्ठिणो दुहिआ णिव्वुत्तपुंसवणा जाआ से सुणीअदि। [ देव, इदानीमेव साकेतस्य श्रेष्ठिनो दुहिता निर्वृत्तपुंसवना जायास्य श्रूयते। ]

राजा—ननु गर्भः पित्र्यं रिक्थमर्हति। गच्छ एवममात्यं ब्रूहि।

---

अंशे' इत्यमरः। विपन्नः = मृतः नौकादुर्घाटनया अनपत्यः = सन्ततिरहितः किल = निश्चयेन स तपस्वी = अनुकम्पापात्रम् वराकः राजानं = देशशासकं गच्छति मिलतीति राजगामी = राज्यकोषगामी, राजैकलभ्यः तस्य धनमित्रस्य वणिजः अर्थसंचयः = धनसंग्रहः राजैव तस्याधिकारीति निश्चीयतेऽस्माभिरिति = एतत् अमात्येन = मन्त्रिणा लिखितम् = अङ्कितम् यथा भवते रोचते तथानुज्ञायतां भवानिति भावः ‘इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः’ । इति मनुः। धनमित्रस्यावस्थां विचिन्त्य राजा सविषादमाह—कष्टं = दुःखप्रदम् दुःखोत्पादिका खलु = निश्चयेन अनपत्यता = निःसन्तानता बहुधनं यस्यासौ बहुधनः तस्य भावः तत्त्वं तस्मात् बहुधनत्वात् = आढ्यत्वात् बह्व्यः पत्न्यो यस्य सः बहुपत्नीकः तेन बहुपत्नीकेन = अनेकभार्येण, भार्याबाहुल्यवता तत्रभवता श्रेष्ठिना = धनमित्रेण भवितव्यं = भाव्यम् । विचार्यतां = निपुणं निरीक्ष्यताम्, अन्विष्यताम् तस्य = धनमित्रस्य वणिजः भार्यासु = पत्नीषु यदि = चेत् काचित् = कापि भार्या आपन्नसत्त्वा—आपन्नं = प्राप्तं सत्त्वं = जीवः या सा आपन्नसत्त्वा = गर्भिणी स्यात् = भवेत्।

प्रतीहारी—देव ! = महाराज ! इदानीमेव = अधुनैव साकेतस्य = अयोध्यायाः श्रेष्ठिनः = धनिकस्य वणिजः दुहिता = पुत्री निर्वृत्तपुंसवनानिर्वृत्तं पुंसवनं = गर्भाधानोत्तरं कर्तव्यः पुसवनाख्यसंस्कारविशेषो यस्यासौ निर्वृत्तपुंसवना, जातपुंसवनसंस्कारा अस्य = समुद्रवणिजः जाया = भार्यास्तीति, श्रूयते = आकर्ण्यते।

राजा—ननु = निश्चयेन गर्भः = गर्भस्थो जीवः गर्भस्थमपत्यं वा पित्र्यं पितुरागतं पैतृकं पितृसम्बन्धिरिक्थं = धनं, ‘रिक्थमृक्थं धनं वसु’ इत्यमरः। अर्हति = लब्धुं योग्योऽस्ति। गच्छ = याहि एवं = इत्थं पूर्वोक्तम् अमात्यं = मन्त्रिणं पिशुननामानं ब्रूहि = वद।

---

धनसंग्रह राजा को प्राप्त होना चाहिए। यह अमात्य ने लिखा है। निश्चय ही निःसन्तान होना महान् कष्टकारक है। वेत्रवती उस व्यक्ति के पास अधिक धन है। अतः उसकी अनेक स्त्रियाँ होनी चाहिए। पता लगाया जाय, शायद उसकी स्त्रियों में कोई गर्भिणी हो।

प्रतीहारी—महाराज! सुनने में आ रहा है कि अयोध्या के निवासी सेठ की पुत्री जिसका पुंसवन संस्कार अभी-अभी सम्पन्न हुआ है, इसकी पत्नी है।

विशेष--पुंसवन संस्कार संस्कारों में दूसरा संस्कार है जो गर्भ का निश्चित पता चल जानेपर तीसरे माह में किया जाता था। इस संस्कार से पिता पुत्र की उत्पत्ति की कामना करता था। यदि तीसरे माह में पता न चले तो चतुर्थ मास में यह किया जाता है—

व्यक्ते गर्भे तृतीये तु मासे पुंसवनं भवेत्।
गर्भेऽव्यक्ते तृतीये चतुर्थे मासि वा भवेत्॥ (शौनकसंहिता ४।२२)

राजा—तो गर्भस्थ बालक पैतृक धन का अधिकारी है, आओ ऐसा मन्त्री से कह दो।