अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३४२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

प्रतीहारी—जं देवो आणवेदि । [ यद्देव आज्ञापयति । ] ( इति प्रस्थिता )
राजा—एहि तावत् ।
प्रतीहारी—इअम्हि । [ इयमस्मि । ]
राजा—किमनेन संततिरस्ति नास्तीति ।

येन तेन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना ।
स स पापादृते तासां 'दुष्यन्त इति घुष्यताम् ॥ २३ ॥

---

प्रतीहारी—यत् = यथा देवः = महाराजः आज्ञापयति = आदिशति तथा क्रियते ( इति = एवमुक्त्वा ततः प्रस्थिता = प्रचलिता ) ।
राजा—नृपोऽपरमपि किञ्चिद्वक्तुकामः प्रस्थितामपि प्रतिहारीं निवर्तयितुमाह— एहि तावत् = प्रतिनिवर्तस्व तावत् किञ्चित् श्रुत्वा गन्तव्यम् ।
प्रतीहारी—इयं = एषा उपस्थिता अस्मि । आज्ञापयतु महाराज इत्याशयः ।
राजा—सन्ततिरस्ति = सन्तानो विद्यते, नास्ति = न वर्तते इति अनेन विचारेण किं = किं प्रयोजनं व्यर्थं मद्रराज्ये प्रजानां सन्ततिरस्तु वा, मास्तु वेति विचारो न कर्तव्य इति तात्पर्यम् ।
अन्वयः—प्रजाः येन येन स्निग्धेन बन्धुना वियुज्यन्ते, पापात् ऋते दुष्यन्तः तासां स स इति घुष्यताम् ।
धनमित्रस्यार्थजातं तद्बान्धवैरैवोपभुज्यतामित्यर्थं दर्शयितुं सामान्यतया निजप्रजाजनेषु घोषणीयमर्थं विवृणोति—येन येनेति । प्रजाः = जनाः येन येन स्निग्धेन = स्नेहयुक्तेन प्रियेण बन्धुना = बान्धवेन पितृमातृपुत्रादिना स्वजनेन आत्मीयेन वियुज्यन्ते वियुक्ता भवन्ति पापादृते = दुरितेन विना पातकिनं विहाय यद्वा स्त्रीणां भर्तृत्वेन विना पुंसां भार्यात्वेन दुष्यन्तः = तन्नामकोऽहं राजा तासां = प्रजाजनानां स स = येन येन बन्धुना प्रजाः वियुक्ताः स स बन्धुः इति = इत्थं घुष्यतां भेरीप्रहारपूर्वकमावेद्यतां प्रजायां घोषयितव्यमितिभावः ।
अर्थ भावः—मम राज्ये प्रजासु यः कश्चित् जनः येन येनात्मीयेन जनेन वियुक्तो-

---

विशेष—इससे पता चलता है कि दुष्यन्त अत्यन्त न्यायशील राजा थे मन्त्री ने सुझाव दिया कि धन खजाने में ले लिया जाय, किन्तु उन्होंने गर्भस्थ बालक को पिता के धन का उत्तराधिकारी बनाने का आदेश देकर न्यायप्रियता का प्रदर्शन किया । न्याय का कर्म मन्त्री करता था, अन्तिम निर्णय देना राजा का कार्य था । मन्त्री मुकदमे का निष्कर्ष निकाल कर निर्णय के लिए राजा के पास उपस्थित कर देता था ।
प्रतीहारी—जैसी महाराज की आज्ञा । ( ऐसा कहकर चल पड़ती है )
राजा—जरा इधर आओ ।
प्रतीहारी—महाराज मैं यह उपस्थित हूँ ।
राजा—इससे क्या मतलब कि सन्तान है या नहीं ?
प्रजाजन जिस-जिस स्नेही भाई बन्धुओं से वियुक्त होते हैं, पाप के कार्य के अतिरिक्त ( मै ) दुष्यन्त उनका वह वह है, यह घोषित कर दिया जाय ॥ २३ ॥
विशेष—दुष्यन्त न्याय-प्रिय राजा थे । यदि किसी का पिता मर गया तो, दुष्यन्त ने उस युवक का भरणपोषण पिता के समान किया । किसी का भाई मर गया हो तो दुष्यन्त ने भाई की

पाठ०—१. दुःषन्त इति वृष्यताम् ।