अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 425, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः
३४३
प्रतोहारी—एव्वं णाम घोसइदव्वं । ( निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य ) काले पवुट्ठं विअ अहिणंदिदं देवस्स सासणं । [ एवं नाम घोषयितव्यम् । काले प्रवृष्टमिवाभिनन्दितं देवस्य शासनम् । ]
राजा—( दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ) एवं भोः संततिच्छेदनिरावलम्बानां कुलानां मूलपुरुषावसाने संपदः परमुपतिष्ठन्ति । ममाप्यन्ते पुरुवंशश्रीरकाल इवोप्तबीजा भूरेव वृत्ता ।
भवेत् तेन तेनाहमेव स स आत्मीयो बन्धुरित्युद्घुष्यतां केवलं पापिनां जनानां बन्धुनाहं भविष्यामि। यस्य पिता मृतः तस्य दुष्यन्त एव पिता भ्रातृविगमे दुष्यन्त एव भ्राता पुत्रविरहे दुष्यन्त एव पुत्रः किन्तु यस्याः पतिः मृतः तस्यास्तु नाहं पतिः तथा सति उभयोरेव पातक्तित्वं प्रसज्येत । इत्येवमेव प्रजायां घोषणा क्रियताम् । तस्माद् धन-मित्रस्यानपत्यत्वे तदीययमर्थजातं तद्बान्धवा एव सुखमुपभुञ्जन्तु, अत्र छेकवृत्त्यनुप्रासाव-लङ्कारो अनुष्टुब् वृत्तं च ।। २३ ।।
प्रतीहारो—द्वारपालिका कथयति—एवं नाम घोषयितव्यं पूर्वोक्तप्रकारेणैव निश्चयेन घोषणा करिष्यते एवमेव घोषयिष्यामीत्यर्थः ( निष्क्रम्य = निर्गत्य पुनः = भूय प्रविश्य = अन्तरागत्य ) काले = यथासमयं अपेक्षितसमये प्रवृष्टं = प्रवर्षणं वर्षंव प्रभूतवृष्टिरिवं अभिनन्दितं = साधुप्रशंसितम् स्वागतविषयीकृतम् देवस्य = महाराजस्य शासनम् = राज-घोषणा आज्ञा । उचितसमये पर्जन्यागमनमिव राजशासनं लोकैः पूजितम् ।
राजा—नृपोऽनपत्यावस्थायामेव चिन्तयन् स्वयमाह—( दीर्घम् = आयतं, उष्णं = तप्तम्, च निःश्वस्य ) एवं = एवमेव, धनमित्रश्रेष्ठिवत्, भोः = अये ! सन्ततेः = सन्ता-नस्य छेदेन = अभावेन निरवलम्बानां = निराश्रितानाम्, कुलानां = वंशानाम्, मूलपुरुषा-वसाने = कारणपुरुषस्यान्ते कारणपुरुषनाशे सम्पदः = वसूनि परं = अन्य जनम् उपतिष्ठन्ति = संगच्छन्ते । मम = दुष्यन्तस्यापि अन्ते = अवसाने, परलोकगमने पुरोः वंशस्य श्रीः पुरुवंशश्रीः = पुरुकुलराजलक्ष्मी अकाले = असमये, उप्तबीजा उप्तं बीजं
तरह उसकी सहायता की, किन्तु यदि किसी युवती स्त्री का पति मर जाय और वह चाहे कि दुष्यन्त मेरे पति हो जाय तो यह सम्भव न था, क्योंकि उसमें पाप का सम्बन्ध है। इस पापकर्म में दुष्यन्त की प्रवृत्ति न थी। ऐसा समझने में पाप है। अतः इन परिस्थितियों को अपवाद बनाया गया है। यदि कोई पापी मरे तो उसकी जगह दुष्यन्त अपने को प्रस्तुत करने को उद्यत नहीं। पापी के सम्बन्धी कष्ट उठावें उसमें राजा सहानुभूति नहीं। इससे प्रजा के प्रति राजा दुष्यन्त की आत्मीयता व्यक्त होती है। अर्थात् यदि किसी स्त्री का पति मर जायेगा तो मैं उसका पति तो नहीं हो सकता, क्योंकि इसमें पाप लगेगा, किन्तु यदि किसी का पुत्र या पिता मर जाये तो मैं ही उसका पुत्र या पिता या भाई की जगह हूँ। अतः मेरी प्रजा में किसी को किसी प्रकार चिन्ता करने की आवश्यकता नहीं है यह घोषणा राज्य में करा दें।
प्रतीहारी—ठीक ही है ऐसा ही घोषित कर दिया जायेगा ( निकलकर, पुनः प्रवेश करके ) महाराज की घोषणा समय पर हुई वृष्टि के समान अभिनन्दित की गई है। अर्थात् आपकी घोषणा का हार्दिक अभिनन्दन प्रजा ने किया है।
राजा—( लम्बी साँस लेकर ) ओह, इस प्रकार सन्तति के अभाव में निराश्रित कुलों की सम्पत्तियाँ वंश के व्यक्ति के मर जाने पर दूसरे को प्राप्त हो जाती हैं। मेरे अभाव में भी पुरुवंश की लक्ष्मी की यही हालत होगी।