भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 426, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 426
३४४अभिज्ञानशाकुन्तलम्

प्रतीहारी—पडिहदं अमंगलं [ प्रतिहतममङ्गलम् । ]
राजा—धिक् मामुपस्थितश्रेयोऽवमानिनम् ।
सानुमती—असंशअं सहि एव्व हिअए करिअ णिंदिदो णेण अप्पा । [ असंशयं सखीमेव हृदये कृत्वा निन्दितोऽनेनात्मा । ]
राजा

संरोपितेऽप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा ।
कलिपष्यमाणा महते फलाय वसुन्धरा काल इवोप्तबीजा ॥ २४ ॥

यस्यां सा उसबीजा = आरोपितबीजा भूरिव = भूमिरिव एवं वृत्ता = ईदृशीं दशां गता । शोचनीया संवृत्तेत्यर्थः ।

प्रतीहारी—अमङ्गलं = अपशकुनं, भवदन्तरूपम् पौरवश्रियः पराश्रयणे च प्रतिहतं = निराकृतं नष्टं भवतु ।

राजा—आत्मानमेवापराधिनं मन्यमानो नृपः सनिर्वेदमाह—उपस्थितं = स्वयं प्राप्तं यच्छ्रेयः सगर्भशकुन्तलारूपं कल्याणम् तत् अवमन्यते निराकरोतीति उपस्थितश्रेयोऽवमानी तमुपस्थितश्रेयोऽवमानिनम् = स्वयमुपस्थितशकुन्तलातिरस्कारिणम् मा धिक् ।

सानुमती = अप्सराः स्वगतमाह—असंशयं = निःसन्देहं सखीमेव = आलीमेव शकुन्तलामेव हृदये = मनसि कृत्वा = विधाय विचार्य अनेन = दुष्षन्तेन आत्मा = स्वः निन्दितः = गर्हितः ।

अन्वयः—काले उसबीजा महते फलाय कल्पिष्यमाणा वसुन्धरेव कुलप्रतिष्ठा धर्मपत्नी आत्मनि संरोपिताऽपि मया त्यक्ता नाम ।

प्रागुक्तमेवार्थं दुःखातिशयेन विशदीकुर्वन्नब्रवीत्—समारोपितेति । काले = बीजारोपणसमये, अपेक्षिते समये उप्तानि आहितानि बीजानि यस्यां सा उसबीजा कृतबीजवपना न्यस्तबीजा महते = प्रभूताय परिणामाय, फलोत्पत्तये फलाय = कल्याणलाभाय सन्तानरूपाय कल्पिष्यमाणा प्रसवित्री सम्पत्स्यमाना वसुन्धरेव रत्नमयी भूमिरिव काले = ऋतुकाले निहितवीर्या महत् = वृहते फलाय = सन्तानरूपाय कल्पिष्यमाणा = प्रसवित्री कुलप्रतिष्ठा = वंशालम्बनभूता—

परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे ।
समुद्ररशना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥ इति प्रागुक्तेः ॥

प्रतीहारी—अमङ्गल विनष्ट हो। अर्थात् ऐसा अमङ्गल वचन आप न कहें।

राजा—प्राप्त (उपस्थित) कल्याण (आपन्नसत्वा शकुन्तला) का अपमान करने वाले मुझे धिक्कार है।

सानुमती—निश्चय ही सखी शकुन्तला को ही मन में रखकर इन्होंने अपनी निन्दा की है।

राजा—उचित समय पर बोया बीज, महान् फल को देने में समर्थ पृथ्वी की तरह ऋतुकाल की समाप्ति पर गर्भाधान की गई, महान् पुत्ररूप परिणाम को देने में समर्थ वंश की अधारभूत अर्द्धाङ्गिनी अपने आपके समारोपित कर देने पर भी मेरे द्वारा परित्याग कर दी गई। यह अत्यन्त कुत्सित कार्य है ॥ २४ ॥

विशेष—भारत में धार्मिक साहित्य की मान्यता है कि पुत्र पिता के अभिन्न होता है, पिता ही पुत्र के रूप में जन्म लेता है। वह अपना ही गर्भ के रूप में आधान करता है। इस प्रकार मनुष्य