भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 427, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 427

षष्ठोऽङ्कः

३४५

सानुमती—अपरिच्छिण्णा दाणिं दे संददी भविस्सदि। [ अपरिच्छिन्नेदानीं ते संततिर्भविष्यति। ]

चतुरिका—( जनान्तिकम् ) अए इमिणा सत्थवाहवुत्तंतेण द्विउणुव्वेओ भट्टा। णं अस्सासिदुं मेहप्पडिच्छंदादो अज्जं माढव्वं गेण्हिअ आअच्छामि। [ अयि अनेन सार्थवाहवृत्तान्तेन द्विगुणोद्वेगो भर्त्ता। एनमाश्वासयितुं मेघप्रतिच्छन्दादार्यं माढव्यं गृहीत्वा-गच्छामि। ]


कुलस्य = पुरुवंशस्य प्रतिष्ठा = अवलम्बनरूपा स्थितिहेतुभूता धर्मपत्नी = धर्मभार्या अर्द्धाङ्गिनी शकुन्तला आत्मनि = स्वस्मिन् संरोपिते पुनर्गर्भे उत्पादितेऽपि वीर्य्यनिषेकात् गर्भ-रूपेण आत्मनि तस्या शकुन्तलायां योजितेऽपि—

पतिः भार्या संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते।
जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः॥ (म० स्मृ० ९।८)

'आत्मा प्रविश्य जायायां पुत्ररूपेण जायते।' इति स्मृतेः 'आत्मा वै पुत्रनामासि' (आश्वलायनगृह्यसूत्रे १।१५) इत्यात्मनः पुत्रत्वं श्रुतेश्च मया = दुष्यन्तेन धार्मिकेण त्यक्ता नाम = परित्यक्ता निराकृता नाम। मयैव निहितगर्भायाः आसन्नप्रसवाया तस्याः तत्काले परित्यागोऽत्यन्तमनुचित आसीदित्यहो दौर्भाग्यविलसितम्। अत्रोपमा काव्यलिङ्गं चालङ्कारौ छन्दश्चोपजातिः।

**सानुमती—**अनपत्यताविषये दुष्यन्तस्य विलापं निशम्य सानुमती दयमाना स्वगतं तस्मै शुभाशंसनं कुरुते—इदानीं = साम्प्रतं शकुन्तलायां तव पुत्रे सर्वदमने जाते सति सन्ततिः = वंशपरम्परा कुलप्रवाहः अपरिच्छिन्ना = विच्छेदरहिता, निर्वाधा भविष्यति।

चतुरिका—(जनान्तिकम्) अये ! अनेन = प्रस्तुतेन सार्थवाहवृत्तान्तेन सार्थवाहस्य धनमित्रस्य वणिक्पतेः वृत्तान्तेन = वार्त्तया द्विगुणः = द्विगुणितः **उद्वेगः=**आकुलता यस्य स द्विगुणितपीडः, भर्त्ता = स्वामी, एनं = इमम् आश्वासयितुं = उपशान्त्वयितुं मेघप्रतिच्छन्दात् = तन्नामकात् सौधात् आर्यं = श्रीमन्तम् माढव्यं = विदूषकं गृहीत्वा = आनीय, आगच्छामि।


अपनी स्त्री के पेट में वीर्य्यद्वारा स्वयं ही गर्भ रूप में प्रविष्ट होकर उत्पन्न होता है। इसीलिए पुत्र को आत्मा कहते हैं—'आत्मा वै जायते पुत्रः' 'गर्भो भूत्वा जायां प्रविशति'। 'आत्मा वै पुत्रः नामासि'। (आ० गृ० सू० १।५) इत्यादि वचन इसमें प्रमाण है। पुत्र प्रसव से कुल चलता है, नष्ट नहीं होता। अतः सपुत्रा स्त्री कुल-प्रतिष्ठा कही गई है। इस पद में सम्भावना के लिए नाम शब्द का प्रयोग है क्योंकि शकुन्तला को गर्भवती जानकर यह संभावना थी कि इसके गर्भ में पुत्र है। यहाँ आत्मा और बीज, धर्मपत्नी और वसुन्धरा, तथा प्रतिष्ठा एवं फल समारोपित तथा उस की तुलना कर जोड़ी लगाई गई है।

**सानुमती—**अब तुम्हारी वंशपरम्परा अविच्छिन्न होगी।

**विशेष—**सानुमती अप्सरा का संकेत शकुन्तला के गर्भ से है। पुत्र हो चुका है। अब वंश विच्छेद का भ्रम व्यर्थ है।

चतुरिका—( मुख के बगल हाथ से आड़कर एक ओर ) अरे, सार्थवाह के इस वृत्तान्त से स्वामी को व्याकुलता दुगनी हो गई है। इनकी सान्त्वना प्रदान करने के लिए मेघ-प्रतिच्छन्द नामक प्रासाद से माधव्य को लेकर आओ।