अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३३०	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—(आत्मगतम्) जह अहं देखाामि पूरिदव्वं णेण चित्तफलं लंबकुच्चाणं तावसाणं कदंबेहिं। [यथाहं पश्यामि पूरितव्यमनेन चित्रफलकं लम्बकूर्चानां तापसानां कदम्बैः।]

राजा—वयस्य अन्यच्च शकुन्तलाया ^१प्रसाधनमभिप्रेतमस्माभिः।

---

विष्टाः हरिणाः = हरिण्यश्चेति हरिणा हरिणमिथुनानि मृगा यत्र सा निषण्णाः सुखोपविष्टहरिणयूथाः गौरीगुरोः गौर्याः = पार्वत्याः गुरुः = पिता तस्य हिमालयस्य पावनाः = पवित्राः तज्जनकाः वा पादाः = चरणाः निम्नभूमयः प्रत्यन्तपर्वताः कार्याः = लेखयितव्याः शाखासु = वृक्षस्कन्धेषु आलम्बितानि = अवलम्बितानि, अवसक्तानि वल्कलानि = वृक्षवल्कलवस्त्राणि यस्य स तस्य शाखालम्बितवल्कलस्य आतपशोषणाय शाखा प्रसारितवल्कलस्य तरोः = आश्रमवृक्षस्य अधः = तले कृष्णमृगस्य = कृष्णसारस्य हरिणस्य शृङ्गे = विषाणे वामं सव्यं नयनं लोचनमिति वामनयनं = वामाक्षि कण्डूयमानां = निघर्षन्तीं मृगीं = हरिणीं च निर्मातुं = चित्रे लिखितुम् इच्छामि = वाञ्छामि। कामतन्त्रकाराणां सिद्धान्तश्चायं—

रिरंसा यत्र जायेत कण्डूतिस्तत्र जायते।
मृगीणां वामनयने योषितां मदनालये॥

अर्थात् चित्रे किमपरं लिखितव्यमवशिष्टमिति विदूषकप्रश्नमुत्तरयता राज्ञा दुष्यन्तेन प्रोच्यते मित्र माधव्य ! हिमालयप्रान्तवाहिन्या मालिन्याः तटे परिसरे बालुकामयप्रदेशे सुखासीनं हंसयुगलसनाये आश्रमामोदतरुतलनिलिन कृष्णसारस्य शृङ्गकोणे स्वनाम लोचनं कण्डूयमानां मृगीं लिखितुमिच्छामि। अत्रोदात्तस्वभावोक्तौ अलङ्कारौ शार्दूलविक्रीडितं छन्दश्च ॥ १७ ॥

विदूषकः—माधव्यश्चित्रे राज्ञा लिखितव्येषु स्वयमूहति—आत्मगतं = स्वगतम्। यथा अहं पश्यामि = अवलोकयामि मयानुमीयते तदनुसारम् अनेन दुष्यन्तेन लम्बं = लम्बायमानं कूर्चं = कपोलचुबुककेशाः येषां ते तेषां लम्बकूर्चानां प्रलम्बश्मश्रूणां जटिलानां तापसानां = तपस्विनाम् कदम्बकैः समूहैः एतत् चित्रफलकं पूरयितव्यम्। 'कूर्चोऽस्त्री श्मश्रूपीठयोः' इति विश्वः।

राजा—वयस्य = मित्र ! अन्यत = अपरं च शकुन्तलायाः प्रसाधनं = अलंकरणं, सज्जा अभिप्रेतम् = अभीष्टम्, अतिप्रियम्, अस्माभिः = मया उद्दिष्टम् प्रियायाः शकुन्तला अतिप्रियं प्रसाधनं यल्लिखितुं मया विस्मृतं तदत्राहं लेखिष्यामीत्याशयः।

---

बैठे हुए हैं, जिनकी डालियों में सूखने के लिए वल्कल वस्त्र लटक रहे हैं, ऐसे वृक्ष के नीचे काले हरिण की सींग में बांई आंख को खुजलाती हुई हरिणी को बनाना चाहता हूँ ॥ १७ ॥

विशेष—हंस का जोड़ा, स्रोतोवहा नदी, हरिणपरिवार, मृग की सींग से अपनी बाईं आंख रगड़ती हुई हरिणी ये सब उद्दीपन विभाव हैं, आलम्बनविभाव शकुन्तला साथ में थी ही।

विदूषक—(मन ही मन) जैसा मैं समझता हूँ कि यह इस चित्र को लम्बी-लम्बी दाड़ी बालों के समूहों से भर देंगे।

राजा—मित्र ! और यह भी करना है। प्रिया शकुन्तला को जो आभूषण प्रिय थे, उन्हें मैं यहाँ बनाना भूल गया हूँ।

---

पाठा०—१. प्रसाधनमभिप्रेतमत्रा लिखितुं विस्मृतमस्माभिः।