अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 430, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३४८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(नेपथ्य) अब्बम्हण्णं । [ अब्रह्मण्यम् । ]
राजा—(प्रत्यागतचेतनः कर्णं दत्त्वा) अये, माधवस्येवार्तस्वरः। कः कोऽत्र भोः।
(प्रविश्य)
प्रतिहारी—(ससंभ्रमम्) परित्ताअदु देवो संसअगदं वअस्सं। [परित्रायतां देवः संशयगतं वयस्यम् ।]
राजा—केनात्तगन्धो माणवकः ।
प्रियसखीं शकुन्तलाम् समाश्वासयिष्यामि = उपशान्तवयिष्यामि । (इति=ततः उद्भ्रान्त-केन उत्पतिकरणेन निष्क्रान्ता निर्गता सानुमती)
अथ राजानं दुष्यन्तं रसान्तरे प्रवेशयितुं इन्द्रसारथेः मातलेः प्रवेशं प्रस्तौति—
(नेपथ्ये=जवनिकायाम्) ब्रह्मणि साधु ब्राह्मणस्य हितं वा ब्रह्मण्यं न ब्रह्मण्यं अब्रह्मण्यम् = नाहं वन्ध्यः, अवन्ध्योऽस्मीति भावः। 'अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ' इत्यमरः।
राजा—(प्रत्यागतं = निवृत्तं चेतनं=संज्ञा यस्य स प्रत्यागतचेतनः सन् कर्णं दत्त्वा=श्रवणमारोप्य) अये ! भो ! माधवस्य = विदूषकस्येव आर्तस्वरः = क्लेशजनको नादः = करुण क्रन्दनम् कः कः इति सम्भ्रमे द्विरुक्तिः अत्र = इह भो ! अये ?
(प्रविश्य = अन्तररागत्य)
प्रतिहारी—(ससंभ्रममाह—) देवः = महाराजः संशय-गतं = सङ्कटप्राप्तं वयस्यं = मित्रं माधवम् परित्रायताम् = रक्षतु ।
राजा—केन जनेन, विधिना वा आत्तगन्धः = अभिभूतः 'आत्तगन्धाऽभिभूतः स्यात्' इत्यमरः। केनाभिभूतो माणवकः = मूर्खो मानवः। मनोरपत्यं मानवः कुत्सितो मानवः माणवः, माणव एव माणवकः तथा चोक्तं महाभाष्ये—
अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः ।
नकारस्य मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणवः ॥ ४।१।१६१
दूसरी बात यह है कि राजर्षि दुष्यन्त शकुन्तला के विरह की व्यग्रता के कारण यज्ञादि शुभ कार्य नहीं कर रहे हैं, जिससे देवताओं का आप्यायन नहीं हो रहा है, वे उदासीन होकर, खिन्न हो रहे हैं। शकुन्तला के मिल जाने पर वे उसे राजमहिषी बनाकर सपत्नीक हो यज्ञों का अनुष्ठान करेंगे जिससे कर्म का संवर्द्धन होगा।
(नेपथ्य में) महान् अनर्थ हो रहा है।
राजा—(होश में आकर कान लगाकर) अरे ! यह तो माधव्य का आर्तनाद = करुणक्रन्दन मालूम पड़ता है। क्या बात है ? कौन है यहाँ, पहरे पर कौन है ?
(प्रवेश कर)
प्रतिहारी—(घबराहट के साथ) संकट में फँसे हुए मित्र माधव्य को बचावें ।
**राजा—**किसने माणवक=माधव्य को अभिभूत = तिरस्कृत किया है ?
विशेष—'आत्तगन्धोऽभिभूतः स्यात्, आत्तः = गृहीतो गन्धः गर्वो यस्य सः आत्तगन्धः ।' मानव माणव है—जब कुत्सित अर्थ में प्रयुक्त होता है तब मनोरपत्यं कुत्सितं माणव बनता है।
राजा दुष्यन्त का अनुमान है कि माधव्य ने कोई ढिठाई की होगी । अतः उसे माणव कहता है। दूसरी बात यह है कि राजा सोचता है कि चित्र-पट ले जाते हुए बेचारे माधव्य को मार्ग में महाराना की पिंगला आदि चेटियों ने कदाचित्त पकड़ लिया है और उसे पीडित कर रही हैं।