अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३४९

प्रतीहारी—अदिट्ठरूवेण केण वि सत्तेण अदिक्रमिअ मेहप्पडिच्छंदस्स प्पासा- दस्स अग्गभूमिं आरोविदो । [ अदृष्टरूपेण केनापि सत्त्वेनातिक्रम्य मेघप्रतिच्छन्दस्य प्रासादस्याग्रभूमिमारोपितः । ]

राजा—( उत्थाय )—मा तावत् । ममापि सत्त्वैरभिभूयन्ते गृहाः । अथवा—

अहन्यह्न्यात्मन एव तावज्ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यम् ।
प्रजासु कः केन पथा ^१प्रयातीत्यशेषतो वेदितुमस्ति शक्तिः ॥ २६ ॥

प्रतीहारी—अदृष्टरूपेण न दृष्टं = नावलोकितं रूपं = आकृतिना केन अपि सत्वेन तथा विधं स्वरूपं यस्य स तेन प्रच्छन्न=जन्तुना भूतपिशाचाद्यन्यतमत्वेन अतिक्रम्य=अभिभूय मेघ- प्रतिच्छन्दस्य तन्नाम्नः प्रासादस्य अग्रभूमि = शिखराग्रम् आरोपितः=प्रापितः निवेशितः ।

राजा—( नृपतिरुत्थाय ) मा तावत् = एवं न ब्रूहि, मम सत्त्वाभिभाविनो दुष्यन्त- स्यापि गृहाः = भवनानि सत्त्वैः = भूतादिभि अभिभूयन्ते = आक्रम्यन्ते अथवा = यद्वा ।

अन्वयः—अहनि-अहनि आत्मनः एव प्रमादस्खलितं तावत् ज्ञातुं न शक्यम्, प्रजासु कः केन पथा प्रयाति इति अशेषतो वेदितुं शक्तिरस्ति ?

सत्त्वैरभिभूतमात्मनो गृहमनुभूय राजा दुष्यन्तः किञ्चिद्विचिन्त्य पक्षान्तरमाह— अहन्यहनीति । अहनि अहनि = प्रतिदिनम्, आत्मनः = स्वस्य एव प्रमादस्खलितं प्रमादेन = अनवधानतया स्खलितं विपरीताचरितं, धर्मप्रच्युतिः तावत् साकल्येन ज्ञातुं न शक्यं = बोद्धुं न पार्यते जनैः मया वा अन्यथा कथं मे अज्ञानाद्धर्मपत्नी परि- त्यागः ? यदि सन्निहिततमे आत्मन्यप्येवं भवेत् तदा अगोचरासु प्रजासु = प्रकृतिषु कः को जनः केन पथा सत्पथेन अपथेन वा प्रयाति = चरति, गच्छति व्यवहरति इति = एतत् अशेषतः = साकल्येन वेदितुं = ज्ञातुं शक्तिः = सामर्थ्यम् अस्ति = वर्तते ? नास्त्येवेति काकुः ।

अयं भावः—यदि अनवधानोद्भूतं स्वस्यैव धर्मलङ्घनादि कार्यं कार्त्स्न्येन न कोऽपि ज्ञातुं शक्नोति तर्हि किं पुनः सकलस्य लोकस्य सन्मार्गगमनमसन्मार्गगमनं वा परिज्ञातुं शक्नोति । यस्य आत्मसम्बन्धेऽपि पूर्णं ज्ञानं नास्ति सकलं कथयितुं मे प्रजासु न कोऽपि पापं करोति कथयितुं शक्नोति तस्मात् किं निमित्तोऽयमपचार इति सर्वथाऽशक्य एव । अत्रार्थापत्तिरप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारौ वृत्तञ्चोपजातिः ॥ २६ ॥

---

प्रतीहारी—दृष्टिगोचर न होने वाले किसी प्राणी के द्वारा जबर्दस्ती पकड़ कर मेघप्रतिच्छन्द नामक प्रसाद की ऊपरी मंजिल पर ले जाया गया है ।

राजा—( उठकर ) ऐसा मत कहो, क्या मेरे घर भी भूत-प्रेत आदि के द्वारा आक्रान्त किये जा रहे हैं । अथवा—

प्रतिदिन अपने ही प्रमादवश होने वाली त्रुटि को जाँचना संभव नहीं है तब प्रजाजनों में कौन किस मार्ग में जा रहा है, वह पूर्ण रूप से जानने में किसी की शक्ति नहीं है ॥ २६ ॥

विशेष—राजा के कहने का तात्पर्य यह है कि मैं धर्मपूर्वक प्रजाशासन करता हूँ । और बड़े-बड़े यज्ञ करता हूँ । अतः मेरे घर कोई भूत-प्रेत कैसे आक्रमण कर सकता है ? किन्तु राजा तो समूचे राष्ट्र के पुण्य-पाप का भागी होता है । अतः प्रजाजनों के दोष से भी मेरे यहाँ भूत-प्रेत बाधा आ सकती है । इसलिए किसी भूत-प्रेत का आक्रमण यहाँ भी संभव है ।

पाठा०—१. प्रयातीत्यशेषतः कस्य पुनः प्रभुत्वम् ।