भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 432, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 432

३५० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( नेपथ्ये ) भो वअस्स ! अविहा अविहा । [ भो वयस्य अविहा अविहा । ]
राजा—( गतिभेदेन परिक्रान्त ) सखे न भेतव्यं न भेतव्यम् ।
( नेपथ्ये )
( पुनस्तदेव पठित्वा ) कहं ण भाइस्सं ? एस मं को वि पच्चवणद सिरोहरं इच्छं विअ तिण्णभंगं करेदि । [ कथं न भेष्यामि ? एष मां कोऽपि प्रत्यवनतशिरोधरमिक्षुमिव त्रिभङ्गं करोति । ]
राजा—( सदृष्टिक्षेपम् ) धनुस्तावत् ।
( प्रविश्य शार्ङ्गहस्ता )
यवनी—भट्टा ! एदं हत्थावावसहिदं सरासणं । [ भर्तः ! एतद्धस्तावापसहितं शरासनम् । ]


( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) भो वयस्य ! = अरे मित्र ! अविहा, अविहा अविहेति निर्वेदे 'अविहा अविहा' निर्वेदे इत्युक्तेः ।
राजा--( गतिभेदेन = गतिपरिवर्तनपूर्वकं, क्रोधोद्धतगत्या ) सखे ! = मित्र ! न भेतव्यं, न भेतव्यम् एव भयं नानुभवितव्यम् ।
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् )
( पुनः तदेव पठित्वा = अविहा, अविहेति पठित्वा ) कथं न भेष्यामि = भयं कथं न करोमि एषः कोऽपि अदृश्यो जनः मां = त्वत्सखायं माधव्यं प्रत्यवनता पृष्ठतः वक्रीकृता शिरोधरा = ग्रीवा यस्य स तथाविधं प्रत्यवनतशिरोधरं = तिर्यग्ग्रीवं इक्षुमिव = इक्षुदण्डमिव त्रिभङ्गं त्रिषु स्थानेषु भङ्गः वक्रता यस्य स तथाविधं त्रिभङ्गं = त्रिखण्डम् करोति = विदधाति ।
राजा--( सदृष्टिक्षेपं = दृष्टिक्षेपेण सह स दृष्टिक्षेपं = सर्वतोऽवलोक्य ) धनुः = चापं तावत् आनय ।
( प्रविश्य = प्रवेशं कृत्वा शृङ्गस्य विकारः शार्ङ्गं = शृङ्गनिर्मितं धनुः हस्ते। = करे यस्या। सा शार्ङ्गहस्ता = चापहस्ता )
यवनी--भर्तः ! = स्वामिन् ! हस्तं = करं आनूपति ज्याघाताद्रक्षतीति हस्तावापः


( नेपथ्य में ) हे मित्र ! बचाओ, बचाओ ।
राजा—( चाल बदलकर चारों ओर घूमते हुए ) मित्र ! डरो मत, डरो मत ।
( नेपथ्य में )
( पुनः उसी बात को कहकर ) कैसे न डरूँ, यह कोई मेरी गर्दन को पीछे की ओर मोड़कर ईख की तरह मेरे तीन टुकड़े कर रहा है ।
विशेष—विदूषक राजा को उलाहना देता है कि मेरी रक्षा तो कर नहीं पा रहे हो, यहाँ जान पर बीती जा रही है, कैसे न डरूँ । गर्दन मरोड़ने की ईख का दण्डा मरोड़ने से सटीक उपमा है । भूतप्रेत इसी प्रकार आक्रमण करते हैं । आक्रान्त व्यक्ति आक्रमणकारी को तो देख नहीं पाता, आक्रमण का शिकार हो जाता है ।
राजा—( आँखें इधर-उधर घूमाकर ) धनुष तो लाओ ।
( धनुष हाथ में लेकर प्रवेश करती हुई )
यवनी—महाराज ! हस्तकवचसहित यह धनुष है ।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 432, कुल 540 में से · BharatKosha