अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
३५० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( नेपथ्ये ) भो वअस्स ! अविहा अविहा । [ भो वयस्य अविहा अविहा । ]
राजा—( गतिभेदेन परिक्रान्त ) सखे न भेतव्यं न भेतव्यम् ।
( नेपथ्ये )
( पुनस्तदेव पठित्वा ) कहं ण भाइस्सं ? एस मं को वि पच्चवणद सिरोहरं इच्छं विअ तिण्णभंगं करेदि । [ कथं न भेष्यामि ? एष मां कोऽपि प्रत्यवनतशिरोधरमिक्षुमिव त्रिभङ्गं करोति । ]
राजा—( सदृष्टिक्षेपम् ) धनुस्तावत् ।
( प्रविश्य शार्ङ्गहस्ता )
यवनी—भट्टा ! एदं हत्थावावसहिदं सरासणं । [ भर्तः ! एतद्धस्तावापसहितं शरासनम् । ]
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) भो वयस्य ! = अरे मित्र ! अविहा, अविहा अविहेति निर्वेदे 'अविहा अविहा' निर्वेदे इत्युक्तेः ।
राजा--( गतिभेदेन = गतिपरिवर्तनपूर्वकं, क्रोधोद्धतगत्या ) सखे ! = मित्र ! न भेतव्यं, न भेतव्यम् एव भयं नानुभवितव्यम् ।
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् )
( पुनः तदेव पठित्वा = अविहा, अविहेति पठित्वा ) कथं न भेष्यामि = भयं कथं न करोमि एषः कोऽपि अदृश्यो जनः मां = त्वत्सखायं माधव्यं प्रत्यवनता पृष्ठतः वक्रीकृता शिरोधरा = ग्रीवा यस्य स तथाविधं प्रत्यवनतशिरोधरं = तिर्यग्ग्रीवं इक्षुमिव = इक्षुदण्डमिव त्रिभङ्गं त्रिषु स्थानेषु भङ्गः वक्रता यस्य स तथाविधं त्रिभङ्गं = त्रिखण्डम् करोति = विदधाति ।
राजा--( सदृष्टिक्षेपं = दृष्टिक्षेपेण सह स दृष्टिक्षेपं = सर्वतोऽवलोक्य ) धनुः = चापं तावत् आनय ।
( प्रविश्य = प्रवेशं कृत्वा शृङ्गस्य विकारः शार्ङ्गं = शृङ्गनिर्मितं धनुः हस्ते। = करे यस्या। सा शार्ङ्गहस्ता = चापहस्ता )
यवनी--भर्तः ! = स्वामिन् ! हस्तं = करं आनूपति ज्याघाताद्रक्षतीति हस्तावापः
( नेपथ्य में ) हे मित्र ! बचाओ, बचाओ ।
राजा—( चाल बदलकर चारों ओर घूमते हुए ) मित्र ! डरो मत, डरो मत ।
( नेपथ्य में )
( पुनः उसी बात को कहकर ) कैसे न डरूँ, यह कोई मेरी गर्दन को पीछे की ओर मोड़कर ईख की तरह मेरे तीन टुकड़े कर रहा है ।
विशेष—विदूषक राजा को उलाहना देता है कि मेरी रक्षा तो कर नहीं पा रहे हो, यहाँ जान पर बीती जा रही है, कैसे न डरूँ । गर्दन मरोड़ने की ईख का दण्डा मरोड़ने से सटीक उपमा है । भूतप्रेत इसी प्रकार आक्रमण करते हैं । आक्रान्त व्यक्ति आक्रमणकारी को तो देख नहीं पाता, आक्रमण का शिकार हो जाता है ।
राजा—( आँखें इधर-उधर घूमाकर ) धनुष तो लाओ ।
( धनुष हाथ में लेकर प्रवेश करती हुई )
यवनी—महाराज ! हस्तकवचसहित यह धनुष है ।
षष्ठोऽङ्कः ३५१
( राजा सशरं धनुरादत्ते ) ( नेपथ्ये )
एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी शार्दूलः पशुमिव हन्मि चेष्टमानम् ।
आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्वा दुष्यन्तस्तव शरणं भवत्विदानीम् ॥ २७ ॥
राजा--( सरोषम् ) कथं मामेवोद्दिशति । तिष्ठ कुणपाशन त्वमिदानीं न भविष्यसि । ( शार्ङ्गमारोप्य ) वेत्रवति सोपानमार्गमादेशय ।
= वामहस्तरक्षकं चर्ममयं वस्तु यद्वा हस्तम् अवाप्नोति रक्षकत्वेन लभते इति हस्तावापः = हस्तवारकः तेन सहितं हस्तावापसहितं शरासनं = धनुः ।
( राजा = नृपतिः सशरं = वाणयुक्तं धनुः आदत्ते = यवनीहस्तात् गृह्णाति )
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) ।
अन्वयः--अभिनवकण्ठशोषणार्थी ( अहम् ) शार्दूलः पशुमिव चेष्टमानं त्वां एष हन्मि आर्तानां भयम् अपनेतुम् आत्तधन्वा दुष्यन्तः इदानीं तव शरणं भवतु ।
नेपथ्ये विदूषकस्य करुणक्रन्दनमाकर्ण्य तद्रक्षणार्थं धनुर्बाणं च गृहीत्वा राजा दुष्यन्त यावत् परिक्रामपि तावदेव नेपथ्ये केनापि अदृश्येन पुंसा प्रोच्यमानं वचनं शुश्राव--एष इति । कण्ठस्य शोणितं कण्ठशोणितं अभिनवं = उष्णं यत् कण्ठशोणितं = गलरक्तं तत् अर्थयते = काङ्क्षति यः सः अभिनवकण्ठशोणितार्थी = उष्णोष्णकण्ठरुधिरपानाभिलाषी एषः एषोऽहम् शार्दूलः = व्याघ्रः पशुमिव = हरिणादिसाधारणं जन्तुमिव चेष्टमानं = इतस्ततो लुण्ठन्तम् प्राणरक्षणार्थं प्रयतमानं त्वां हन्मि = व्यापरायामि आर्तानां भीतानां भयं = भीतिम् अपनेतुं = दूरीकर्तुम्, आत्तधन्वा = अधिज्यधन्वा गृहीतचापः दुष्यन्तो नृपतिः तव सखा इदानीं = अस्मिन् मत्पराक्रमप्रकाशक्षणे तव वध्यमानस्य विदूषकस्य शरणं रक्षकः, सहायकः भवतु = स्यात् यदि तस्य शक्तिरस्ति ।
अयं भावः--नेपथ्येऽश्रूयत् यत् शार्दूलो मृगादीनां रुधिरमिव तव कवोष्णकण्ठशोणितपिपासुरहं त्वां हन्मि । आर्तानां भयनिवारणायात्तधन्वा दुष्यन्तो यदि प्रभवेत् तर्हि समागत्य त्वां रक्षतु । मन्ये, मया गृहीतस्य तव रक्षणे नास्ति तस्य शक्ति, तस्य पश्चात् एव त्वां हन्मीति भावः । अत्रोपमानुप्रासौ अलङ्कारौ प्रहर्षिणी छन्दश्च ।
राजा--( सरोषं = सकोपम् ) कथं = किम् मामेव उद्दिशति = निर्दिशति कुणपाशनं
( राजा बाण सहित धनुष लेता है )
( नेपथ्य में )
गर्दन के ताजे खून का प्यासा मैं शेर के समान छटपटाते हुए तुझे अभी मारता हूँ आर्त-त्राणार्थ धनुष धारण करने वाले दुष्यन्त अब तुम्हारी रक्षा करें ॥ २७ ॥
विशेष--यहाँ दुष्यन्त की शक्ति के लिए चुनौती है । यह सुन राजा को क्रोध जागेगा । इसी अभिप्राय से 'दुष्यन्तः शरणं भवतु' का प्रयोग किया गया है। चीते का स्वभाव है कि वह ताजा-ताजा गले का खून पीता है । ताजे खून का इच्छुक होना तथा हाथ पैर चलाते हुए को मारने की बात बीभत्स रस ध्वनित करती है ।
राजा--( क्रोध पूर्वक ) क्या मुझे ही उद्देश्य करके यह कह रहा है ? ठहर राक्षस अब तुम नहीं बचोगे । ( धनुष उठाकर ) सीढ़ी का रास्ता बताओ ।
विशेष--कुणप कहते हैं शव को, कुणपाशन शब्द का तात्पर्य है--कुणपः = शव अशनं = भोजनं यस्य स कुणपाशनः = मुर्दे को खाने वाला राक्षस । राजा ने अनुमान लगाया था कि मनुष्य का खून चाहने वाला होने से यह आक्रमणकारी कोई राक्षस ही होगा ।
३५२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रतीहारी--इदो इदो देवो। [ इत इतो देवः। ] ( सर्वे सत्वरमुपसर्पन्ति। ) राजा--( समन्ताद्विलोक्य ) शून्यं खल्विदम्। ( नेपथ्ये ) अविहा अविहा। अहं अत्तभवंतं पेक्खामि तुमं मं ण पेक्खसि। विडालग्ग- हीदो मूसओ विअं णिरासो म्हि जीविदे संवुत्तो। [ अविहा अविहा, अहमत्रभवन्तं पश्यामि। त्वां मां न पश्यसि। विडालगृहीतो मूषिक इव निराशोऽस्मि जीविते संवृत्तः। ] राजा--भोस्तिरस्करिणीगर्वित मदीयं शस्त्रं त्वां द्रक्ष्यति। एष तमिषुं संदधे।
कुणपं = शवम् अश्नातीति कुणपाशनो यद्वा कुणपः शवं अशनं = भक्षणं यस्य स कुणपाशनः तत्सम्बुद्धौ हे कुणपाशनः = हे राक्षस ! 'कुणपः शवमस्त्रियाम्' इत्यमरः। तिष्ठ = विरम, त्वम् इदानीं = अधुना न भविष्यति = न जीविष्यति त्वामधुनैव हन्मि, त्वं त्वरितं मरिष्यसीत्यर्थ शार्ङ्गं = शृङ्गमयं धनुः आरोप्य = बाणयुतं कृत्वा वेत्रवति = द्वारपालिके ! सोपानमार्गं = आरोहणपन्थानम्, आदेशय = प्रदर्शय ।
प्रतीहारी--इत इतो देवः = महाराजः अनेन पथा आगच्छतु। ( सर्वे = सकलाः राजा यवनीप्रतिहारी चेति सत्वरं-स्वरया = शीघ्रतया उपसर्पन्ति = समीपे गच्छन्ति। )
राजा--( समन्तात् = चतसृषु दिक्षु अवलोक्य = दृष्ट्वा तत्र कमप्यनवलोक्य । ) शून्यं = जनरहितं खलु = निश्चयेन इदं = एतत् स्थानम् = स्थलम् ।
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) अविहा, अविहा हन्त ! आश्चर्यम् । अहम् । अत्रभवन्तं = पूज्यं त्वां पश्यामि = विलोकयामि त्वं = भवान् माम् = माधव्यं न पश्यसि = न विलोकयसि विडालेन = आखुभुजा मार्जारेण गृहीतः = धृतः, वशीकृतः मूषकः = आखुः इव = यथा जीविते = जीवनविषये निराशाः = निर्गता आशा संभावना यस्य स निराशः आशारहितः संवृत्तः = जातः अस्मि = भवामि । अयं भावः यथा मार्जारे गृहीतो मूषकः स्वजीवने निराशो भवति तथैवाहमपि सत्वगृहीतः साम्प्रतं स्वजीवने निराशाी जातोऽस्मीतितात्पर्यम् । विडालधृतमूषक इवाहं जीवने निराशवानस्मि ।
राजा--भोः तिरस्करिणीगर्वित ! तिरस्करिण्या = अदर्शनविद्यया गर्वितः = साहङ्कारः तत्सम्बुद्धौ तिरस्करणीगर्वित ! मदीयं = मामकीनं शस्त्रं त्वां द्रक्ष्यति =
प्रतीहारी—महाराज ! इधर से चलें, इधर से, ( सभी शीघ्रता से पास में आ जाते हैं ) राजा—( चारों ओर देखकर ) खाली ही है यह स्थान ।
( नेपथ्य में )
बचाओ, बचाओ, मैं आपको देख रहा हूँ, क्या आप मुझे नहीं देख रहे हैं ? बिल्ली के द्वारा पकड़े गये चूहे की तरह मैं अपने जीवन के विषय में निराश हो गया हूँ।
विशेष—तिरस्करिणी विद्या के प्रभाव से आक्रमणकारी ने अपने को तथा विदूषक को अदृश्य कर दिया है। बिल्ली और चूहे का दृष्टान्त उपहासास्पद है। संकट में पड़कर भी विदूषक अपनी स्वाभाविक आदत से विवश है। उसके मुख से अभ्यस्त उपमाएँ निकलती रहती हैं। जो मनो-विनोद की हेतु हैं।
राजा—हे तिरस्करिणी विद्या के कारण गर्वीले व्यक्ति ! यद्यपि मैं तुझे नहीं देख रहा हूँ, तथापि मेरा अस्त्र तुझे अवश्य देख लेगा। लो, अपने बाण को धनुष पर चढ़ाता हूँ।
षष्ठोऽङ्कः
३५३
यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं¹ रक्षति च द्विजम् ।
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः ॥ २८ ॥
( इत्यस्त्रं संधत्ते )
अवलोकयिष्यति मयाऽदृष्टोऽपि त्वं ममास्त्रेण द्रक्ष्यसे तेन च हनिष्यते । तस्माददृष्टोऽहमिति ते गर्वो माऽभूत् । एषः = दुष्यन्तोऽहं तं वक्ष्यमाणगुणमिषुं = बाणं संदधे = धनुषि योजयामि ।
ननु कदाचित्तव बाणो माधव्यमेव हन्यादित्यतः तस्येषोः कौशलं वर्णयति— यो हनिष्यतीति ।
अन्वयः— यः वध्यं त्वां हनिष्यति, रक्ष्यं द्विजं च रक्षति ( तमिषुमेव सन्दधे ) हि हंसः क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा अपः वर्जयति ।
तिरस्कारिणीविद्यागर्वितं सत्वं चक्षुषा अपश्यन् राजा दुष्यन्तः धनुषि वाणं संयोजयन् ब्रवीति—य इति । यः = य इषुः वधमर्हः वध्यस्तं वध्यं पापकरणात् वधार्हं त्वां हनिष्यति = प्रहरिष्यति मारयिष्यति रक्षितुं योग्यो रक्ष्यः तं रक्ष्यं = रक्षणयोग्यं द्विजं = विप्रं माधव्यम् रक्षति = रक्षयिष्यति तमिषुं सन्दधे । हि = यस्मात् कारणात् हंसः = मरालः क्षीरं = दुग्धम् आदत्ते = गृह्णाति तन्मिश्राः = तेन मिश्राः तन्मिश्राः दुग्धसंमिश्राः अपः = जलानि वर्जयति = त्यजति । हंस इव मे बाणः, क्षीरमिव त्वम्, आप इव माधव्यो ब्राह्मणः । तस्मात्त्वमेव मे बाणस्य ग्राह्यः, माधव्यस्त्याज्यः ।
अयं भावः— अये ! अदर्शनविद्यया अहंकारवान् । यद्यप्यहं त्वां द्रष्टुं न पारयामि तथापि ममायुधं त्वां नूनं द्रक्ष्यति, हनिष्यति च । अहमिदानीमेवं विधं दिव्यं बाणं धनुषि संयोजयामि योऽपराधिनं त्वां हनिष्यत्येव रक्षणीयञ्च माधव्यं रक्षिष्यति । यथा पानीये मिश्रिताद् दुग्धात् हंसो दुग्धमात्रमादत्ते पानीयं च परित्यजति तथैव हंससमानो मे बाणो दुग्धतुल्यं त्वां मारयिष्यति पानीयसदृशं माधव्यं परित्यज्येदेव तस्मान्नाधुना किमप्यस्ति ते शरणमिति तात्पर्यम् । अत्र दृष्टान्तालङ्कारोऽनुष्टुभ्वृत्तं च विद्यते ॥ २८ ॥
( इति = एवमुक्त्वा अस्त्रं आयुधं बाणं सन्धत्ते = धनुषि समारोपयति । धनुषा वा योजयति )
जो मारने योग्य तुझको मार डालेगा, और बचाने योग्य इस माधव्य ब्राह्मण को उसी प्रकार बचा लेगा जैसे हंस दूध को ले लेता है और उसमें मिले हुए पानी को छोड़ देता है ॥ २८ ॥
( ऐसा कहकर वह धनुष पर बाण चढ़ाता है )
विशेष— दुष्यन्त के बाण की यह विशेषता थी कि वह नीरक्षीरविवेकी हंस के समान वध्य को मारता है, अवध्य को नहीं । इसी विश्वास से राजा कहता है कि मेरा बाण केवल तुझे ही मारेगा मेरे मित्र ब्राह्मण माधव्य को बचा लेंगा। इस प्रकार दुष्यन्त में अपने बाण की अद्भुत विशेषता बताई गयी है ।
पाठा०— १. रक्षिष्यति ।
२३ शाकु०
| ३५४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
( ततः प्रविशति विदूषकमुत्सृज्य मातलिः )
मातलिः—राजन् !
कृताः शरव्यं हरिणा तवासुराः शरासनं तेषु विकृष्यतामिदम् । प्रसादसौम्यानि सतां सुहृज्जने पतन्ति चक्षूंषि न दारुणाः शराः ॥ २९ ॥
राजा—( ससंभ्रममस्त्रमुपसंहरन् ) अये मातलिः । स्वागतं ^१महेन्द्रसारथेः ।
( ततः = तदनन्तरं मातलिः = इन्द्रसारथिः विदूषकं = माधव्यं ब्राह्मणम् उत्सृज्य = त्यक्त्वा प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते । )
**मातलिः—**अथेन्द्रसारथिः स्वागमनकार्यं निवेदयितुं राज्ञः कोपप्रशमनायचोपक्रमते—कृता इति ।
**अन्वयः—**हरिणा असुराः तव शरव्यं कृताः, तेषु इदं शरासनं विकृष्यताम् । सतां सुहृज्जने प्रसादसौम्यानि चक्षूंषि पतन्तिः दारुणाः शराः न ॥ २९ ॥
नृपतिं दुष्यन्तं क्रुद्धमवगत्य विदूषकं परित्यज्य मातलिर्ब्रूते—कृता इति । हरिणा = इन्द्रेण असुराः = दैत्याः तव = दुष्यन्तस्य शरव्यं = लक्ष्यं कृताः = विहिताः, दैत्याः त्वया हन्तव्या इति हरेरभिलाषेत्यर्थः । 'लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च' इत्यमरः । अतः तेषु = लक्ष्यीभूतेषु दैत्येषु इदं = सज्जं शरासनं = संहितशरं धनुः विकृष्यताम् = आकृष्यताम्, तदर्थमेवाहमागतोऽस्मि, स्वयमिन्द्रेण प्रार्थितस्त्वं दैत्यान् जहि, मास्तु ते मयि शरत्यागः इति भावः । सतां = सज्जनानां म्वादृशां सुहृज्जने = स्वमित्रादिबन्धुवर्गे प्रसादसौम्यानि प्रसादेन = प्रसन्नतया सौम्यानि = अनुग्राह्याणि, आह्लादकानि प्रसादमधुराणि चक्षूंषि = नेत्राणि पतन्ति, दृष्टयो निधीयन्ते न तु दारुणाः = भयङ्कराः मर्मभेदिनः शराः = बाणाः न निपतन्ति । अतस्त्वमपि मयि सुहृदि बन्धुवर्गे स्नेहमसृणे लोचने निक्षिप न खलु तव शरपातोचितोऽहम् । अहं हि बान्धवतया समागतो भवतः प्रसन्नदृष्टेरेव पात्रमस्मि न वाणपातस्येति संह्रियतां निजमायुधमिति भावः । अत्राथ्रान्तरन्यास-परिसंख्या-काव्य-लिङ्गमलङ्कारा। वंशस्थं वृत्तञ्च ।
राजा—( नृपः ससंभ्रमं-संभ्रमेण = संभ्रान्त्या सह ससंभ्रमम् अस्त्रम् = आयुधम् उपसंहरन्=प्रत्यावर्तयन् ) अये = कथम् मातलिः, स्वागतं = अभिनन्दनम् महेन्द्रसारथेः = इन्द्ररथचालकस्य ।
( तदनन्तर विदूषक को छोड़कर मातलि प्रवेश करता है )
**मातलि—**राजन् ! इन्द्र के द्वारा राक्षस आपके बाण का लक्ष्य बनाये गये हैं, आप उनके ऊपर यह धनुष चलाइए । सज्जनों के अपने मित्रोंपर कृपावश शान्त नेत्र ही पड़ते हैं, भयङ्कर बाण नहीं।
**विशेष—**यहाँ श्लोक में पूर्वार्द्ध में मातलिने अपने आने का उद्देश्य और इन्द्र का सन्देश बताया, उत्तरार्द्ध में राजा को सज्जन कहकर उनकी प्रशंसा की और अपने को उनका मित्र बताया । मित्र ! बाण मेरे ऊपर क्यों छोड़ते हैं, शत्रुओं पर छोड़िए यह कहकर मातलि मनोरञ्जक ढंग से अपने को दुष्यन्त के समक्ष प्रस्तुत करता है । मातलि इन्द्र के सारथि का नाम है ।
राजा—( शीघ्रता से साथ बाण को धनुष से उतारते हुए ) अरे मातलि, हे देवराज के सारथि, आपका स्वागत है । आइए, आइए !
पाठा०—१. देवराजसारथे ।
षष्ठोऽङ्कः । ३५५
( प्रविश्य )
विदूषकः—अहं जेण इट्ठिपसुमारं मारिदो सो इमिणा साअदेण अहिणंदीअदि।
[ अहं येनेष्टिपशुमारं मारितः सोऽनेन स्वागतेनाभिनन्द्यते । ]
मातलिः( सस्मितम् )—आयुष्मन्, श्रूयतां ^१यदस्मि हरिणा ^२भवत्सकाशं प्रेषितः ।
राजा—अवहितोऽस्मि ।
मातलिः—अस्ति कालनेमिप्रसूतिर्दुर्जयो नाम दानवगणः ।
राजा—अस्ति । श्रुतपूर्वं मया नारदात् ।
( प्रविश्य = प्रवेशं कृत्वा )
विदूषकः—राज्ञा क्रियमाणं मातलेः स्वागतं दृष्ट्वा विदूषकः सासूयं वदति—येन मातलिना अहं इष्टिपशुमारं इष्टेः यज्ञस्य पशुबलिः स इव मारति, निहतः = यज्ञपशुवन्मारितः, ग्रीवायां गृहीत्वा मुष्ट्यादिना क्रूरतरं ताडितः। यथा यज्ञे पशु मार्यते तथैव मारितः, सः = मातलिः अनेन = एतेन नृपेण स्वागतेन स्वागत शब्दोच्चारणेन अभिनन्द्यते = समाद्रियते। विसदृशमेतद्वयस्यस्य रिपोरपि स्वागतकरणात् महत्ते औदार्यमेतदित्यशयः ।
मातलिः—इन्द्रसारथिः विदूषकवचनेन सस्मितमाह—आयुष्मन् = चिरजीविन् ! श्रूयताम् = आकर्ण्यतां यदस्मि यदर्थमहं हरिणा = महेन्द्रेण भवतः सकाशं = आयुष्मता समीपे प्रेषितः = प्रहितः ।
राजा—अवहितोऽस्मि = सावधानोऽस्मि ।
मातलिः—कालनेमिप्रसूतिः— कालनेमेः प्रसूतिः सन्ततिः जन्म यस्य स कलिनेमिप्रसूतिः = कालनेमिराक्षसवंशप्रभवः दुर्जयोनाम दानवगणः दैत्यसमूहः अस्ति = वर्तते ।
राजा—अस्तीति श्रुतपूर्वं नारदाद् मया पूर्वमेव श्रुतमस्ति ( नारदात्तद्वृत्तान्तं श्रुतमानस्मीतिभावः ।
( प्रवेशकर )
विदूषक—मैं जिसके द्वारा यज्ञीय पशु के समान मारा जा रहा था, वह इस राजा के द्वारा स्वागतपूर्वक सत्कृत किया जा रहा है ।
मातलि—( मुस्कराहट के साथ ) चिरंजीविन् ! सुनिए, जिसके निमित्त मैं देवराज महेन्द्र के द्वारा आपके पास भेजा गया हूँ ।
राजा—सुनने के लिए सावधान हूँ, कहिए ।
मातलि—कालनेमि का वंशज दुर्जय नामक दानवों = राक्षसों का एक समूह है ।
विशेष—कालनेमि हिरण्यकश्यपु का पुत्र था, इसके सौ सिर और सौ हाथ थे, विष्णु ने इसका वध किया था । कश्यप की पत्नी दनु से उत्पन्न पुत्र दानव कहे जाते हैं। राक्षसों सा व्यवहार करने से उन्हें राक्षस भी कहा जाता है। अस्ति का प्रयोग प्रारम्भ में कथा कहने के लिए आता है और कभी-कभी भूतकाल में भी प्रयोग किया जाता है ।
राजा—हाँ मैंने नारदजी से इसे सुन रखा है ।
विशेष—देवर्षि नारद ब्रह्माजीके १० मानस पुत्रों में एक हैं, जो वीणा लेकर भगवन्नाम-
पाठा०—१. यदर्थमस्मि । २. त्वत्सकाशं ।
३५६
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
मातलिः—सख्युस्ते स किल शतक्रतोरजय्य- स्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता। उच्छेत्तुं प्रभवति यन्न सप्तसप्ति- स्तन्नैशं तिमिरमपाकरोति चन्द्रः॥ ३० ॥
मातलिः—वदति—सख्युरिति।
अन्वयः—स ते सख्युः शतक्रतोः अजय्यः किल त्वं तस्य रणशिरसि निहन्ता स्मृतः। सप्तसप्तिः यत् नैशं तिमिरम् उच्छेत्तुं न प्रभवति तत् चन्द्रः अपाकरोति।
दुर्जयोख्यस्य दानवगणस्य वधाय राजानं दुष्यन्तं प्रेरयन् इन्द्रसारथिर्मातलिराह सख्युस्ते इति सः = दुर्जयो नाम दानवगणः ते = तव सख्युः = मित्रस्य शतक्रतोः = शताव्श्वमेधकर्तुरिन्द्रस्य अजय्यः = प्रयत्नसहस्त्रैरपि जेतुमशक्यः किलेति = प्रसिद्धौ निश्चये वा। त्वं = भवान् दुष्यन्तः तस्य दुर्जयाख्यदानवगणस्य रणशिरसि संग्राममध्ये निहन्ता = घातकः स्मृतोऽसि इन्द्रेण, पूर्वं साहाय्यानुष्ठानादिदानीं दुर्जयाख्यदानवगणस्य निहनाय त्वमेव निश्चितोऽसीति तत्कार्यसम्पत्तये महेन्द्रस्त्वां स्मरतीति ज्ञेयम्। ननु शतक्रतोरप्यजय्यः सः कथं मम जय्यः स्यादित्याशङ्कां परिहर्तुं सहदृष्टान्तमाह—सप्तसप्तिः सप्तसंख्याकाः सप्तयः = अश्वाः यस्य स सप्तसप्तिः =सूर्यः यत् नैशं = निशासम्बन्धिनं रात्रिजातं तिमिरं = तमः अन्धकारं उच्छेत्तुं = नाशयितुं न प्रभवति = न शक्नोति तत् तिमिरं चन्द्रः = शशी इन्दुः अपाकरोति = निरस्यति, दूरी करोति।
अयं भावः—राजर्षे, यद्यपि महाप्रभावस्य ते मित्रस्य शतक्रतोरप्यजय्यः स दानवगणो वर्तते, अथापि देवैरिन्द्रेणैव तस्य भवानेव निहन्ता निश्चितोऽस्ति। अतः शतक्रतोरप्यजय्यं तं कथमहं विजेष्यमीति न शङ्कनीयम्। प्रसिद्धो हि लोके वर्तते दृष्टान्तः यथा सहस्रकरोऽपि दिवाकरो यन्नैशं तमो न दूरीकरोति तदुदीयमान एव चन्द्रः सहसा दूरीकरोति। तस्मादिदानीं निःशङ्केन भवता स्वयं शस्त्रं गृहीत्वा इन्द्ररथमारुह्य अतुलशक्तेरपि महेन्द्रस्यावध्यदुर्जयदानवविजयाय प्रस्थातव्यमिति भावः। अत्र दृष्टान्तालङ्कारः प्रहर्षिणीवृत्तञ्च।
कीर्तन करते हुए हमेशा भ्रमण किया करते हैं। ये गोदोहन मात्र से अधिक कहीं नहीं ठहरते। असुर, किन्नर, गन्धर्व, राजर्षि, महर्षि एवं भगवद्भक्तों के पास आते जाते रहते हैं।
मातलि—वे राक्षस समूह आपके मित्र इन्द्र के लिए अजेय हैं? आप संग्राम में उनको मारने वाले माने गये हैं। भगवान् भास्कर जिस रात के अन्धकार को विनष्ट करने में नहीं सामर्थ होते हैं उसको चन्द्रमा दूर करते हैं॥ ३०॥
विशेष—विपत्ति के समय मित्र की सहायता करना अत्यावश्यक धर्म बताया गया है। भारतीय मान्यता के अनुसार सौ अश्वमेध यज्ञ करने से चक्रवर्ती राजा इन्द्र होता है और हरे रंग के सात घोड़ों के रथ पर सवार होकर चलने के कारण सूर्य सप्तसप्ति कहलाते हैं। नैशं का अर्थ निशा सम्बन्धी है। मातलि ने राजा को चन्द्रमा बनाकर उनको प्रशंसा की साथ ही इन्द्र की असमर्थता छिपाने के लिए उन्हें सूर्य कह दिया और उनकी विवशता भाग्य के कारण बताई दोनों के औचित्य का निर्वाह करते हुए यह दिखाया गया है कि अधीन को अधिकारी के सम्मान का ध्यान सर्वदा रखना चाहिए। अतः आप शस्त्र धारण किए हुए ही इस इन्द्र रथ पर चढ़कर विजय के लिए प्रस्थान करें।
पाठा०—१. शतक्रतोरवध्यस्तस्य।
षष्ठोऽङ्कः ३५७
स भवानात्तशस्त्र एव इदानीं ^१तमैन्द्ररथमारुह्य विजयाय प्रतिष्ठताम्।
राजा—अनुगृहीतोऽहमनया मघवतः संभावनया। अथ माधव्यं प्रति भवता किमेवं प्रयुक्तम्।
मातलिः—तदपि कथ्यते। किञ्चिन्निमित्तादपि मनः संतापादायुष्मान्मया विक्लवो दृष्टः। पश्चात्कोपयितुमायुष्मन्तं तथा कृतवानस्मि। कुतः—
ज्वलति चलितेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते।
^२प्रायः स्वं महिमानं क्षोभात् प्रतिपद्यते हि जनः॥ ३१ ॥
स भवान् = दुष्यन्तः, आत्तशस्त्र एव = गृहीतशस्त्र एव, इदानीं = सम्प्रति, इन्द्र-रथम् = देवराजयानम्, आरुह्य = आरोहणं कृत्वा, विजयाय = जयकरणाय, प्रतिष्ठताम् = प्रस्थितो भवतु।
राजा—अनया = अमुया मघवतः = इन्द्रस्य सम्भावनया = सम्मानदानेन अहं = दुष्यन्तः अनुगृहीतोऽस्मि = नितरामनुकम्पितोऽस्मि। यदि देवेन्द्रोऽत्र कर्मणि मां समर्थं मन्यते तर्हि तस्य महाननुग्रह इति भावः। अथ प्रस्तुतमुपसंहृत्य माधव्यपरिभवे प्रस्तावमारभते मातलिं प्रति = मम मित्रस्यस्य विदूषकस्य विषये एवं = ईदृशमाक्रमणादिकं भवता किमर्थं प्रयुक्तं = अनुष्ठितम् ?
मातलिः—इन्द्रसारथिरुत्तरयति-तदपि = तदाक्रमणात्मककर्मणः कारणमपि कथ्यते = भण्यते, अस्ति विशिष्टः कारण इत्याशयः। श्रूयतां—किञ्चित् = किमपि अज्ञातं वस्तु निमित्तं = कारणं यस्य स तस्मात् किञ्चिन्निमित्तादपि = कुतोऽपि हेतोः समुत्थितात् मनःसन्तापात = मानसक्लेशात् आयुष्मान् = चिरञ्जीवी भवान् मया विक्लवः = आकुलः दृष्टः = वीक्षितः पश्चात् = ततः कोपयितुं = क्रुद्धं कर्तुं आयुष्मन्तं = चिरञ्जीविनं भवन्तं तथा = तादृशं पूर्वोक्तं कृतवान् = विहितवान् अस्मि भवन्नयनार्थमागतवानहं मोहंगतं च भवन्तं दृष्ट्वा भवन्मित्रं माधव्यमाक्रान्तवानस्मीतिभावः। कुतः = यतः।
अन्वयः—अग्निः चलितेन्धनः (सन्) ज्वलति। पन्नगः विप्रकृतः (सन्) फणां कुरुते, हि जनः प्रायः क्षोभात् स्वं महिमानं प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥
राज्ञो दुष्यन्तस्य क्रोधोत्पत्तेः कारणं कथयन् मातरिन्द्रसारथिः कथयति—ज्वलतीति। अग्निः = वह्निः, चलितेन्धनः चलितानि = घट्टितानि इन्धनानि एधांसि यस्य स तादृशः
आप हथियार लेकर ही इस इन्द्र रथपर सवार होकर विजय के लिए चल पड़ें।
राजा—मैं देवराज इन्द्र के इस सम्मान से अनुगृहीत हूँ। अच्छा आपने मेरे मित्र माधव्य के साथ ऐसा व्यवहार क्यों किया?
मातलि—उसे भी कह रहा हूँ, सुनिए—मैंने आपको किसी कारण वश मानसिक सन्ताप से विकल देखा। अतः आपको कुपित करने के निमित्त मैंने वैसा किया, क्योंकि अग्नि इन्धन के हिला देने से प्रज्वलित हो जाता है, सर्प अपमानित होने पर अपने फन को फैलाता है। इसी प्रकार तेजस्वी पुरुष भी किसी बात से क्षोभ दिखाए जाने पर ही प्रायः अपने तेज, पौरुष या वीरता का स्मरण करते हैं।
विशेष—जब जलती लकड़ियों से ठीक-ठीक लपट न निकलने पर उसे कुछ ठोक ठाक करके ठीक कर दिया जाता है तब बीच में हवा पहुँचने से आग धधकने लगती है।
पाठ०—१. देवरथमारुह्य।
२. तेजस्वी संक्षोभात्प्रायः प्रतिपद्यते तेजः।
३५८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—( जनान्तिकम् ) वयस्य अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा । $^१$तदत्र परिगतार्थं कृत्वा मद्वचनादमात्यपिशुनं ब्रूहि ।
त्वन्मतिः केवला तावत्परिपालयतु प्रजाः ।
अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यापृतं धनुः ॥ ३२ ॥
विपर्यस्तकाष्ठः प्राप्तेन्धनः ज्वलति = निजस्वरूपं प्रकाशयति भृशं दीप्यते । पन्नगः = फणी विप्रकृतः = कोपितः तिरस्कृतो वा उद्वेजितो वा फणां कुरुते = फटाटोपं कुरुते फटा-मूर्ध्वं नयति ‘फटायां तु फणा द्वयोः’ इत्यमरः । हि = निश्चितम् जनः = सर्वोऽपि लोकः प्रायः = बाहुल्येन क्षोभात् = संक्षोभात् चित्तक्रौर्यात् अभिघातात् एव स्वं = निजं महि-मानं = प्रभावं प्रतिपद्यते = गृह्णाति प्राप्नोति वा । वयस्यमाधव्यस्य निग्रहात् मया क्षोभितो भवान् प्रकृतिमापन्नः । इदमस्य तात्पर्यम्—दुष्यन्तस्य क्रोधोत्पादनकरणमुपक्रमते इन्द्रसारथिः—राजन् ! केनापि हेतुना परं सन्तापमनुभवन्तं भवन्तमालोक्याहं विचारितवान् यत्क्रोधोत्पादनमन्तरा न भवान् पूर्ववत् प्रकृतिस्थमापादयितुं शक्य इति भवतः क्रोधोत्पादनार्थं भवन्मित्रं माधव्यमहमाक्रान्तवान् । तत्रैव **दृष्टान्तः—**यथा हुताशनः प्राप्तेन्धनः सन्नैव भृशं देदीप्यते, विलेशयोऽपि फणी केनापि अन्यादाहतः सन्नैव स्वां फणामूर्ध्वं कुरुते । एवमेव लोकोऽपि कथञ्चित्क्षोभमापादित एव स्वीयां प्रकृतिं प्रतिपद्यते । अत्रदृष्टान्ताप्रस्तुतप्रशंसाऽर्थान्तरन्यासा अलङ्काराः आर्या छन्दश्च ।
**राजा—**इन्द्रसारथेर्मातलेर्वचनं निशम्य राजा दुष्यन्तः जनान्तिकं माधव्यं वदति—वयस्य = माधव्य ! दिवस्पतेः = स्वर्गाधिपतेः महेन्द्रस्य आज्ञा = आदेशः अनतिक्रमणीया = अलङ्घनीया साम्प्रतमेव मया तत्सम्पादनाय तत्र गम्यते । तत् = तस्मात् कारणात् अत्र-विषये अमात्यपिशुनं = पिशुनाख्यममात्यं परिगतार्थं = विदितसंवृत्तं विधाय मद्वचनात् = मम वचनमालम्ब्य ब्रूहि = कथय सत्वरं जिगमिषुरहं स्वयं वक्तुमसमर्थोऽस्मि त्वं मदीयगमनकारणमभिधाय वक्ष्यमाणं वचो ब्रूहि—
**अन्वयः—**केवला त्वन्मतिः तावत् प्रजाः परिपालयतु, अधिज्यं इदं धनुः अन्यस्मिन् कर्मणि व्यापृतम् ।
देवराजस्यादेशेन दुर्जयं दानवगणं निहन्तुं तत्कालमेव प्रस्थास्यन् नृपतिः दुष्यन्तो विदूषकद्वारा मन्त्रिणमार्यपिशुनं संदिशति—त्वन्मतिरिति । केवला = एकाकिनी, असहाया, त्वन्मतिः = सर्वदर्शिनी त्वदीया बुद्धिरेव तावत् = अद्यावधि मत्प्रत्यागमनपर्यन्तम्, प्रजाः = प्रकृतीः सर्वजनान् परिपालयतु= सुष्ठु रक्षतु अधिज्यं = आरोपितमोर्वीकम्, इदं = मदद्धस्तवर्ति धनुः = चापम् अन्यस्मिन् कर्मणि दानवहनने दानवमारण-
राजा—( हाथ से आड़कर विदूषक के प्रति ) हे मित्र ! स्वर्ग के अधिपति देवराज इन्द्र की आज्ञा अनुलंघनीय है । अतः इस बात को पूरी तरह बतला कर मेरी ओर से मन्त्री पिशुन से कहना कि—
कुछ दिन तक तो तुम्हारी बुद्धि ही अब प्रजा की रक्षा करे, और हमारा चढ़ा हुआ यह धनुष अब दूसरे काम में = दानवों के मारने में लगने जा रहा है ॥ ३२ ॥
**विशेष—**राजा का धनुष और मन्त्री की बुद्धि दोनों मिलकर राज्य का सञ्चालन करते थे,
पाठा०—१. तद्गच्छ ।
षष्ठोऽङ्कः ३५९
विदूषकः— जं भवं आणवेदि [ यद्भवानाज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्तः। )
**मातलिः—**आयुष्मान् रथमारोहतु । ( राजा रथाधिरोहणं नाटयति । )
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
( इति षष्ठोऽङ्कः )
पर्यन्तं व्यापृतं = नियुक्तम् योजितम् । अहं दानववधाय गच्छामि, प्रजारक्षाभारः साम्प्रतं केवलं त्वयि एव निवेशितोऽस्माभिः । मम प्रत्यागमनपर्यन्तं त्वं स्वबुद्ध्यनुसारं प्रजाः परिपालनीया तव बुद्धेः सहायभूतमधिज्यं मे धनुः महेन्द्रस्याज्ञया दानवविजयाय संलग्न-मितिभावः अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः अनुष्टुप्च्छन्दश्च ॥ ३२ ॥
**विदूषकः—**भवान् यदाज्ञापयति = तत् करिष्यामि ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गतः । )
**मातलिः—**आयुष्मान् = चिरञ्जीवी रथं = स्यन्दनम् आरोहतु = उपविशतु ( राजा = नृपः रथाधिरोहणं = स्यन्दनोपवेशनं नाटयति = ऊर्ध्वजानुचर्यया अभिनयति । )
तल्लक्षणं यथा संगीतरत्नाकरे—
कुञ्चितोत्क्षिप्तपादः स्याज्जानुस्तनसमं यदा ।
न्यस्तस्याधः कृतोन्योऽङ्घ्रिरूर्ध्वजानुस्तदामवेत् ॥
( इति = ततः सर्वे सकलाः = अभिनेतारः निष्क्रान्ता = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः )
( इति = एवं षष्ठः = षट्संख्याकः अङ्कः = प्रकरणं समाप्तः )
इति कविवर कालिदासप्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनामकस्य नाटकस्य
षष्ठेऽङ्के पं० श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।
अब राजा का धनुष दानवों के विध्वंस के लिए जा रहा है। अतः मन्त्री की अकेली बुद्धि राज्य को देखभाल करे। इसी बात को भारवि ने भी कहा है :—
सदानुकूलेषु हि कुर्वतेरतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः ।
यजुर्वेद में भी यही भाव व्यक्त किया गया है—‘इदं मे ब्रह्म च क्षत्रं चोभे श्रियमश्नुताम्’।
**विदूषक—**जो आप आज्ञा दे रहे हैं, वही करूँगा। ( बाहर निकल जाता है। )
**मातलि—**चिरञ्जीविन् ! आप रथ पर सवार हों।
( राजा रथ पर सवार होने का अभिनय करते हैं )
( इस प्रकार सभी बाहर चले जाते हैं )
॥ षष्ठ अङ्क समाप्त ॥
सप्तमोऽङ्कः (मारीच आश्रम व पुनर्मिलन)
सप्तमोऽङ्कः
( ततः प्रविशत्याकाशयानेन रथाधिरूढो राजा मातलिश्च )
राजा—मातले, अनुष्ठितनिदेशोऽपि मघवता सत्क्रियाविशेषादनुपयुक्तमिवात्मानं समर्थये।
अस्मिन् सप्तमेऽङ्केऽङ्कसमाप्तिपर्यन्तं निर्वहणसन्धिः बोद्धव्यः। तल्लक्षणं यथा सुधाकरे—
मुख्यसन्ध्यादयो यत्र विकीर्णा बीजसंयुताः।
महाप्रयोजनं यान्ति तन्निर्वहणमुच्यते॥
साहित्यदर्पणे तु—
बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्।
एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्॥
केचित्तु अत्राभिज्ञानात् परं निर्वहणसन्धिः, ततः पूर्वं तु सप्तमेऽङ्के विमर्शसन्धिरेव कथयन्ति। युद्धस्य नाटके साक्षाददर्शनीयतया कृतकार्यस्य स्वर्गात् प्रतिनिवर्तमानस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य वाक्यैरेवासुरयुद्धसूचनमत्र बोध्यम्। अत्राङ्कस्य नाम अङ्कोपक्षेपकम्। तदुक्तं—'अङ्कान्तपात्रैरङ्कस्यमुत्तरायाङ्कसूचना'। प्रकृते हि द्वाभ्यां षष्ठाङ्कान्तपात्राभ्यां मातलिदुष्यन्ताभ्यां सप्तमाङ्के प्रवेशः कृतः। षष्ठाङ्कान्ते च 'आयुष्मन्! श्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा भवत्सकाशं प्रेषितः' इत्यनेन सप्तमाङ्कार्थः सूचितः।
अथ राज्ञो दुष्यन्तस्य इन्द्रसारथिना मातलिना सह प्रवेशमाह—तत इत्यादिना।
( ततः = तत्पश्चात् प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते आकाशयानेन = नभोमार्गेण गच्छन् रथाधिरूढः = इन्द्रस्यन्दनोपविष्टः राजा = दुष्यन्तः मातलिः = इन्द्रसारथिश्च। )
राजा—विजितदुर्जयदानववर्गः, महेन्द्रेण सबहुमानं विसृष्टः, इन्द्ररथेन भूलोकमवतरन् राजा दुष्यन्तः स्वर्गानुभूतं देवराजस्य सत्कारातिशयं विमृशन् मातलिं कथयति—मातले=हे देवेन्द्रसारथे! अनुष्ठितः = पालितः निदेशः = शासनमादेशो महासुखरूपः येन स अनुष्ठितनिदेशः = पालितेन्द्रशासनोऽपि अहम् त्रिभुवनमहनीयस्य मघवतः = इन्द्रस्य सत्क्रियाविशेषात् सत्क्रियायाः विशेषात् = सत्कारगौरवात् संमानाधिक्यात् सत्काररातिशयं सम्पादनं विलोक्येत्यर्थः आत्मानं = स्वम् अनुपयुक्तं = अकृतोपकारम् इव = यथा समर्थये = सम्भावयामि। मन्ये न मया महेन्द्रस्य किञ्चिदपिकार्यमनुष्ठितमिति असन्तुष्टमिवात्मानं तर्कयामि मत्कार्यादप्यधिको महेन्द्रकृतः मत्सत्कारः। इन्द्रं प्रति यन्मया कार्यं कृतं तदिन्द्रसत्कारस्य सहस्त्रांशेनापि तुलीतुं न क्षममिति भावः। तदित्थं-मया युद्धे दानवा निपातिताः, तुष्टेनेन्द्रेण च महती मे सत्कृतिः कृतेति राज्ञा सूचितम्।
( तदनन्तर रथ पर सवार राजा दुष्यन्त और मातलि आकाश-मार्ग से प्रवेश करते हैं )
**राजा—**मातले! इन्द्र के आदेश का परिपालन कर देने पर भी मैं उनके विशिष्ट सत्कार की तुलना में अपने को अनुपयुक्त-सा समझ रहा हूँ।
**विशेष—**राजा दुष्यन्त के कहने का तात्पर्य है कि मैंने कार्य तो राई जैसा छोटा किया, किन्तु उसके लिए इन्द्र ने मेरा सम्मान हिमालय जैसा बड़ा किया। अतः मैं अपने को उनके सम्मान के अनुकूल नहीं समझता। इस प्रकार राजा ने इन्द्र के प्रति विनय, गुणग्राहकता तथा कृतज्ञता दिखाई है।
सप्तमोऽङ्कः
३६१
मातलिः—( सस्मितम् ) आयुष्मन् उभयमप्यपरितोषं समर्थये ।
प्रथमोपकृतं मरुत्वतः प्रतिपत्त्या लघु मन्यते भवान् ।
गणयत्यवदानविस्मितो भवतः सोऽपि न सत्क्रियागुणान् ॥ १ ॥
मातलिः—( सस्मितं = सहासमाह )—आयुष्मन् = चिरञ्जीविन् उभयं = द्वयम्, भवदुपकृतम्, इन्द्रसत्कृतं च न विद्यते परितोषो यत्र तत् अपरतोषम् = असन्तोषम्, समर्थये = मन्ये । इन्द्रः त्वत्कर्म अधिकं मन्यते, त्वं तु इन्द्रकृतां सत्कृतिमधिकां मन्यसे इति भावः । भवतामिव न मया राज्ञोऽनुरूपा सक्रिया खलु अकारीति हेतोरिन्द्रस्यापि असन्तोषं विद्धीति यावत् तदेव । विशदयति—प्रथमोपकृतमिति ।
**अन्वयः—**भवान् मरुत्वतः प्रतिपत्त्या प्रथमोपकृतं लघु मन्यते, सोऽपि भवतः अवदान-विस्मितः सत्क्रियागुणान् न गणयति ॥ १ ॥
अथ शक्रस्य सत्कारातिशयादात्मानमनुपयुक्तमिव मन्यमानं नृपति दुष्यन्तं मातलिर्ब्रूते उभयोरुपकार्योपकारकभावं प्रदर्शयति—भवान् = त्वं मरुतः = देवा। सन्त्यस्येति मरुत्वान् तस्य मरुत्वतः = देवराजस्य इन्द्रस्य प्रतिपत्त्या = बहुमानेन, गौरवेण, सत्कारेण, प्रथमं = सत्कारात् पूर्वं उपकृतं = त्वया दानववधेन कृतः उपकारः प्रथमं च तत् उपकृतं प्रथमोपकृतं तत् प्रथमोपकृतम् लघु = स्वल्पं, तुच्छं **मन्यते=**सम्भावयति, जानाति, अहं तु बहुमन्ये इति भावः । **सोऽपि—**इन्द्रोऽपि भवतः = तव दुष्यन्तस्य अवदानेन = भवत्कृतेन दानववधात्मकशुद्धकर्मणा विस्मितः = साश्चर्यः इत्यवदानविस्मितः 'अवदानं कर्मवृत्तम्' इत्यमरः । 'अवदानं खण्डनेस्यादितिवृत्ते च कर्मणि' इति च मेदिनी । सती क्रिया सक्रिया तस्या सत्क्रियायाः गुणाः सत्क्रियागुणाः तान् सत्क्रियागुणान् = स्वकृत-समानस्यानदरातिशयान् न गणयति = कथनयोग्यां न मन्यते = तृणवत् जनातीत्यर्थः ।
**अयं भावः—**यथा इन्द्रकृतां सत्क्रियामवेक्ष्य भवान् स्वस्य श्रमं लघु मन्यते तथैव भवत्पराक्रमादिकमवेक्ष्य महेन्द्रोऽपीमां स्वकृतां सत्क्रियामल्पीयसीमेव चिन्तयतीत्यु-भयोरपि तुल्यैवाकृतार्थता । तस्माद् युवामन्योन्यस्य कृतज्ञौ स्थ इति भावः । आयुष्मन् महेन्द्रश्चोभावापि उपकारे सत्कारे च न परितुष्यत इत्यहो द्वयोर्युवयोरपि सौजन्यमिति मातलेर्विस्मयो-मातलिना किञ्चित् स्मितपूर्वकहर्षकारणम् । अत एव तेनाभिधातु-मारब्धम् ।
अत्र पद्ये विभावना-विशेषोक्ति सन्देहसङ्करालङ्काराः वृत्तं च वैतालीकम् ॥ १ ॥
मातलि—( मुस्कराकर ) आयुष्मन् ! मैं समझता हूँ कि दोनों का ही असन्तोष है, क्योंकि- आप इन्द्र का शत्रुसंहार रूप इतना बड़ा उपकार करके भी इन्द्र द्वारा किए गए सत्कार की अपेक्षा अपने किये हुए उपकार को छोटा समझ रहे हैं ओर इन्द्र भी अपने द्वारा किये गये आपके सत्कार को आप द्वारा किये गये असुरविनाशरूप उपकार के सामने कुछ भी नहीं समझ रहे हैं । अतः आप दोनों को अपने कार्यों में समान ही सन्तोष है ॥ १ ॥
**विशेष—**मातलि से कहने का तात्पर्य यह है कि जैसा आप इन्द्र के सम्मान को महान् और अपने द्वारा किये गये दानवगण के वधकार्य को लघु समझ रहे हैं, वैसे ही इन्द्र भी आपके कार्य को गुरुतर तथा अपने द्वारा किये गये सम्मान को हल्का समझ रहे हैं । इस प्रकार आप इन्द्र के द्वारा किए गये सत्कार के कारण अपने किये हुए दानवगणवध रूप उपकार को तुच्छ मानते हैं । तथा महेन्द्र आपके सराहनीय कार्य से उपकृत हो अपने सम्मान वैभव को तृणतुल्य समझते हैं ।
३६२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा— मातले, मा मैवम् स खलु मनोरथानामप्यभूमिर्विसर्जनावरसत्कारः। मम हि दिवौकसां समक्षमधरासनोपवेशितस्य—
अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुद्वीक्ष्य कृतस्मितेन।
^१आमृष्टवक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा ॥ २ ॥
राजा— इन्द्रकृतमात्मसत्कारातिशयं वर्णयन् नृपो दुष्यन्तो वदति—मातले ! = हे इन्द्रसारथे। मा मैवं = इत्थं मा वद, मा वद, मम विसर्जनावसरे = राजधानीं प्रति-प्रेषणस्य समये महामहिमशालिना महेन्द्रेण यः सत्कारः = संभावना कृतः स खलु मनोरथा-नामपि = मनसोऽपि अभूमिः = अविषयः मनसाप्यचिन्तमीयः। सत्कारस्य मनोरथा-तिभूमित्वमाह—मम हीति। पश्य, दिवौकसां = देवानाम् समक्षं = पुरः अर्द्धं च तदा-सनमिति अर्द्धासनं तत्रोपवेशितस्य = स्थापितस्य इन्द्रसिंहासनस्यार्द्धभागे समासीनस्य मम = दुष्यन्तस्य, गले हरिणा मन्दारमाला पिनद्धेत्यग्रिमेण सम्बन्धः।
अन्वयः— अन्तिकस्थम् अन्तर्गतप्रार्थनं जयन्तम् उद्वीक्ष्य कृतस्मितेन हरिणा आमृष्ट-वक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दारमाला पिनद्धा ॥ २ ॥
महेन्द्रस्य सत्कारातिशयं विमृशन् राजा दुष्यन्तो मातलिमभिधत्ते—अन्तर्गतमिति। अन्तिकस्थं = समीपवर्तिनं, अन्तर्गतः = हृदयगता प्रार्थना = मन्दारमालाविषयकोऽभिलाषः यस्य स तम् अन्तर्गतप्रार्थनम्, जयन्तं = जयन्तनामकं पुत्रम् उद्वीक्ष्य = निपुणं निरीक्ष्य कृतस्मितेन = विहितमन्दहास्येन ईषद्वसता जयन्तम्रनोगतं मालाविरषयकमभिलाषं ज्ञात्वा-इदानीमयं त्वत्तोऽप्यस्याः विशेषाधिकारीति बोधयितुं स्मितं कृतवता हरिणा = इन्द्रेण आमृष्टवक्षो हरिन्दनाङ्का आमृष्टं वक्षसि = हृदये यद् हरिचन्दनस्य आलेपः सोऽङ्कः = चिह्नं यस्याः सा तादृशी = विलुप्तमहेन्द्रवक्षःस्थलचन्दनाङ्गिता मन्दार-माला = मन्दारारव्यसुरद्रुमपुष्पमालिका पिनद्धा = स्वयं परिधापिता समस्तमहीमण्डलसम्राजोऽस्य दुष्यन्त किमन्त्येद्यमिति विमृश्य हरिणा स्ववक्षस उन्मुच्य स्वकीया मालैव तद्गले समर्पितेत्यर्थः।
अयं भावः— दुर्जयान् दानवान् निहत्य स्वराजधानीं प्रति प्रस्थानवेलायां महा-महिमशालिना देवाधिपतिना महेन्द्रेण सविस्मय पश्यत्स्वपि देवसमूहेषु यं बलात् स्व-सिंहासनस्यार्द्धभागे समुपवेश्य समयस्थितेन प्रियपुत्रेण जयन्तेन प्रार्थ्यमानाऽपि मन्दार-
अतः आप दोनों ही समान असन्तुष्ट हैं। आप दोनों की कृतज्ञता एवं गुणग्राहकता व्यक्त होती है! इस पद्य के द्वारा राजा दुष्यन्त तथा इन्द्र के मानवोचित महान् गुण निरहङ्कार का दिग्दर्शन कराया गया है।
राजा— हे मातले! नहीं, ऐसा मत कहो, इन्द्र ने मुझे विदा करते समय जो मेरा सत्कार किया, वह कल्पना से भी परे की चीज है, क्योंकि उन्होंने देवताओं के समक्ष मुझे अपने सिंहासन के आधे भाग पर बैठाकर और—
मन ही मन उस माला को लेने की इच्छा रखने वाले पास में ही बैठे अपने प्रिय पुत्र जयन्त की भी उपेक्षा करके हंसते हुए अपने वक्षस्थल पर लगे हुए दिव्यचन्दन से चर्चित मन्दार पुष्पों की माला मेरे गले में पहना दी ॥ ३ ॥
विशेष— अर्धासन पर उपवेशित पद से यह ध्वनित होता है कि मैं मनुष्य हूँ, फिर भी
पाठा०—१. प्रमृज्य वक्षो°।
सप्तमोऽङ्कः । ३६३
**मातलिः—**किमिव नामायुष्मानमरेश्वरात्रार्हति । पश्य—
सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं त्रिदिवमुद्धतदानवकण्टकम् । तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः ॥ ३ ॥
माला स्ववक्षःस्थलादुन्मुच्य मम वक्षसि सप्रेम पिनद्धा । इत्थं निजाद्धासनोपवेशनेन, प्रार्थ्यमानं प्रियमपि पुत्रमुपेक्ष्य स्ववक्षस उन्मुच्य मम कण्ठे मन्दारमाला समर्पणेन भगवता वाढमहं सत्कृतोऽस्मीतिभावः अत्रोदात्तानुप्रासपरिकरालङ्कारा उपजातिवृत्तञ्च ॥ २ ॥
**मातलिः—**किमिव नाम = कि तत् अमरेश्वरात् = देवेन्द्रात् आयुष्मान् = भवान् नार्हति = न प्राप्तुमर्हति ? सर्वं ततः प्राप्तुमर्हति भवानित्याशयः । पश्य = विलोकय । स्फुटयति—सुखपरस्येति ।
**अन्वयः—**अधुना नतपर्वभिः तव शरैः पुरा च पुरुषकेसरिणः नखैः उभयैः सुखपरस्य हरेः त्रिदिवम् उद्धृतदानवकण्टकं कृतम् ॥ ३ ॥
महेन्द्र द्वारा जातमातः सत्कारं बहुमन्यानं दुष्यन्तमिन्द्रसारथिर्मातलिरभिधत्ते—सुखपरस्येति । अधुना = साम्प्रतम् नतपर्वभिः नतानि = अनुन्नतानि पर्वाणि = ग्रन्थयो येषां ते तैः। नतपर्वभिः = नतग्रन्थिभिः तव = भवतः शरैः = बाणैः पुरा च पूर्वं च कृतयुगे पुरुषकेसरिणः नरसिंहस्य भगवतो नारायणस्य नखैः = नखरैः उभयैः = पूर्वोक्तैः द्विप्रकारकैः उपायैः सुखपरस्य–सुखं = आनन्दः परं = सर्वोत्कृष्टं वस्तु यस्य सः
मेरा देवता सा सत्कार हुआ । आसपास में आसन न देकर अपनी गद्दी का आधा भाग देकर मेरे प्रति विशेष सम्मान दिखाया गया । फिर भी मैं बैठ नहीं रहा था, किन्तु जबदस्ती बैठाकर मेरा अभूतपूर्व सम्मान हुआ । पास में ही बैठा हुआ इन्द्र का परम प्यारा पुत्र जयन्त चाह रहा था कि यह दिव्य मन्दार की माला मुझे पहना दी जाय, पर इन्द्र ने उसे न पहनाकर मुझे पहना दिया ।
स्वर्ग में जो चन्दन है, उसे हरिचन्दन कहते हैं, क्योंकि वह हरि = इन्द्र को अधिक प्रिय है गद्मपुराण के अनुसार हरिचन्दन एक विशेष प्रकार का लेप है, इसके बनाने की विधि इस प्रकार है—
धृष्टं च तुलसी काष्ठं कर्पूरागुरुयोगतः । अथवा केसरैर्योज्यं हरिचन्दनमुच्यते ॥ १२।७
स्वर्ग के पाँच वृक्षों में मन्दार एक है, इन पांच वृक्षों के नाम हैं—मन्दार, पारिजात, सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन, जैसे-'पञ्चैते देवतरवः मन्दार परिजातकः । सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।'
इस प्रकार इन्द्र के वक्षस्थल पर हरिचन्दन का लेप और मन्दारमाला, सर्वदा बनी रहती है । वे उनके सौभाग्य के सूचक हैं ।
**मातलि—**ऐसा कौन सा सत्कार है जिसे आप अमरेश्वर इन्द्र से पाने के अधिकारी नहीं हैं ! क्योंकि देखिए—
दिव्य सुखों के उपभोग में संलग्न इन्द्र के स्वर्ग को दानव रूप कण्टकों से विहीन इन दोनों ने ही तो किया है, एक तो इस समय आपके नतपर्व गाँठ पर झूले हुए इन बाणों ने और दूसरे पूर्वकाल में पुरुषोत्तम भगवान् नृसिंह के तीखे-तीखे नखों ने ॥ ३ ॥
**विशेष—**देवराज इन्द्र हमेशा सुखोपभोगी हैं । अतः वे अपना कार्य अपने लघुभ्राता उपेन्द्र विष्णु या राजा दुष्यन्त से सिद्ध कराते रहते हैं । यहाँ मातलि ने राजा दुष्यन्त को विष्णु के समान
३६४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—अत्र खलु शतक्रतोरेव महिमा स्तुत्यः।
सिद्ध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्याः
संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम्।
किं वाऽभविष्यदरुणस्तमसां विभेत्ता
तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ ४ ॥
तादृशस्य हरेः = इन्द्रस्य त्रिदिवं = स्वर्गं उद्धृताः = उदगताः दानवाः = दनुजा एव कण्टकाः = शत्रवः यस्मात् तत् उद्धृतदानवकण्टकं = समूलोन्मूलित राक्षसरूपकण्टकम् कृतं = विहितम्। पुरा युगे भगवतो नृसिंहस्य नखैः, इदानीं तु त्वदीयशरैः स्वर्गस्य कण्टकरूपा इन्द्रशत्रवो दूरी कृताः। अत एवेन्द्रो निरन्तरं सुखमनुभवति। अत एवा-मरेन्द्रो भवत। साहाय्येनेव निष्कण्टकं राज्यमुपभुङ्क्ते। अथाप्यद्यत्वे प्रत्यग्रमुपकृतवते भवते न किमप्यदेयमस्ति मघोन इति भावः।
अत्र तुल्ययोगितोपमानुप्रासा अलङ्कारा। द्रुतविलम्बितं च वृत्तम्।
राजा—अत्र = अस्मिन् विषये मम बाणैः कण्टकोद्धारे खलु = निश्चयेन नूनं शतक्रतोः इन्द्रस्य एव महिमा = महत्ता प्रभावः स्तुत्यः = प्रशंसनीयः मम विजयोऽपीन्द्रस्यैव प्रसादा-दित्यत्र मम का स्तुतिरितिभावः।
अन्वयः—महत्स्वपि कर्मसु नियोज्याः सिद्ध्यन्ति (इति) यत् तम् ईश्वराणां संमवनागुणम् अवेहि। अरुणः तमसां विभेत्ता किं वाऽभविष्यत् चेत् सहस्रकिरणः तं धूरि न अकरिष्यत्।
आत्मना कृते दुर्जयदानवानामुद्धरणे न किञ्चिदात्मीयं गौरवमपितु तस्यैवेन्द्रस्यायं प्रभाव इति सविनयं कथयन् राजा दुष्यन्तो मातलिं ब्रवीति — सिद्ध्यन्तीति। महत्स्वपि
तथा उनके बाण को नाखून के समान बताया, जिसका अभिप्राय है कि जिस प्रकार गड़ा काँटा नाखून से निकाल दिया जाता है, उसी प्रकार राजा के बाणों और नृसिंह के नखों से दानव उखाड़ फेंक दिये गये। इस प्रकार दानव तथा कण्टक, बाण एवं नखों के साथ समता दिखाई गयी है। सत्युग की बात है कि दिति के पुत्र हिरण्यकशिपु ने इन्द्र को सिंहासनच्युत करके स्वयं स्वर्ग का राजा बन त्रिलोकी में त्राहि, त्राहि मचा दी थी। परिणाम स्वरूप भगवान् विष्णु ने नृसिंह का रूप धारण कर अपने नखों से उसके वक्षःस्थल को विदीर्ण कर उसका वध हो जानेपर स्वर्ग को निष्कण्टक कर दिया था। जिस प्रकार नृसिंह ने इन्द्रपर कृपा की थी, उसी प्रकार दुष्यन्त ने भी की है। दोनों समान रूप इन्द्र के उपकारी हैं।
राजा—मैंने जो दुर्जय दुर्दान्त उन असुरों का वध किया है, इसमें तो इन्द्र की ही महिमा है, क्योंकि देखिए—
बड़े-बड़े कार्यों में जो सेवक सफल हो जाते हैं, ऐसे मालिकों के प्रभाव का ही फल समझना चाहिए, क्या सूर्य के सारथी अरुण अन्धकार को दूर करने में कभी समर्थ हो सकते थे, यदि सूर्य उन्हें अपने रथ पर न आगे बैठाते ॥ ४ ॥
विशेष—तात्पर्य यह है कि सूर्य की कृपा के बिना अरुण कभी अन्धकार दूर करने में सफलता नहीं प्राप्त कर सकते हैं। इसलिए मैंने जो असुर का वध किया है, वह इन्द्र की कृपा और प्रभाव का ही फल है। सूर्य के सारथी का नाम अरुण है, वे विनता के पुत्र और गरुड़जी के भ्राता हैं, वे पंगु=पैर रहित हैं। उनमें स्वतः अन्धकार दूर करने की क्षमता नहीं है, पर उनके पीछे अनन्त
सप्तमोऽङ्कः । १६५
मातलिः—सदृशमेवैतत् । ( स्तोकमन्तरमतीत्य ) आयुष्मन्, इतः पश्य नाकपृष्ठ-प्रतिष्ठितस्य सौभाग्यमात्मयशसः ।
विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वर्णैरमी कल्पलतांशुकेषु ।
विचिन्त्य गीतक्षममर्थजातं दिवौकसस्त्वच्चरितं लिखन्ति ॥ ५ ॥
कर्मसु = कष्टसाध्येष्वपि गुरुषु कार्येषु नियोज्याः = सेवकाः भृत्या सिद्ध्यन्तिः = सिद्धिमन्तो भवन्ति कार्यनिष्पादका जायन्ते इति यत् भृत्याना या कृतार्थता ताम ईश्वराणां = शक्तिमतां स्वामिनां संभावनानुगुणं — संभावना = नियोज्यविषयको बहुमानः तस्य गुणम् उत्कर्षम्, महिमानं वा अवेहि जानीहि । प्रभुमहत्त्वेनैव तत्कार्यसिद्धिः सेवकगुणो न कोऽपि वर्तत इति भावः । अरुणः = विनतासुतः सूर्यसारथिः तमसां = ध्वान्तानाम् अन्धकाराणां विभेत्ता = नाशकः किं वा अभविष्यत् = कथमभविष्यत् चेत् = यदि तं = अरुणं सहस्रकिरणः = सहस्रांशुः सूर्यः धुरि = अग्रे यानमुखे न अकरिष्यत् = नास्थापयिष्यत् ।
अयं भावः— हे देवराजसारथे ! नाहं प्रशंसाहंम् किन्तु महेन्द्रस्यैवायं महिमा यत्तेन मद्ध्वारा तत् कार्यं सम्पादितम् । पश्य महत्सु कार्येषु नियुक्ताः सेवकाः यदि कार्याणि सम्यक् सम्पादयन्ति तत् स्वामिनामेव महिमा न तु भृत्यानाम्, चलितुमक्षमोऽपि वनितातनयोजनूररुणो यदि भगवता सूर्येण स्वरथाग्रभागे न स्थापितोऽभविष्यत् तर्हि स कथं तमसां विभेत्ताऽभविष्यत् । तस्माद्दुर्जयदानवगणो महेन्द्रमहिम्नैव विनष्टो न स्वकीयात् प्रभावादित्याशयः । अत्र-दृष्टान्तानुप्रासाऽप्रस्तुतप्रशंसाऽलङ्काराः वसन्ततिलका वृत्तञ्च ॥ ४ ॥
मातलिः—एतत् = विनयवचनम् सदृशमेव = भवदनुरूपमेव योग्यमेव शूरा अविकत्थना भवन्तीतिभावः । ( स्तोकमन्तरमतीत्य = स्वल्पमवकाशमतिक्रम्य ) आयुष्मन् = चिरञ्जीविन् । नाकपृष्ठप्रतिष्ठितस्य–नाकेपृष्ठे = स्वर्गंतले प्रतिष्ठां प्राप्तस्य स्थिरीकृतस्य आत्मयशसः = निजकीर्तेः सौभाग्यं = अहोभाग्यं, लालनीयत्वम् लोकप्रियत्वं इतः = अत्र प्रदेशे पश्य = अवलोकय सौभाग्यमेवोपपादयति-विच्छित्तिरिति ।
अन्वयः— अमी दिवौकसः गीतक्षमम् अर्थजातम् विचिन्त्य सुरसुन्दरीणां कल्पलतांशुकेषु विच्छित्तिविशेषैः वर्णैः त्वच्चरितं लिखन्ति ॥ ५ ॥
राज्ञो दुष्यन्तस्य सुयशसः सौभाग्यं कथयन् मातलिर्वदति—विच्छित्तिरिति । अमी= दूरे दृश्यमानाः दिवौकसः = स्वर्गवासिनो देवाः गीतक्षमम् = गातुं योग्यं सुरसुन्दरीभिर्गा-
किरणवाले भगवान् सूर्य विराजमान रहते हैं, जिससे अन्धकार भागता है । इस प्रकार मुझमें दानवों को मारने की योग्यता नहीं है, प्रतापी इन्द्र का प्रताप मेरा पृष्ठपोषक है, जिससे भयभीत हो दानव-गण भग गये, मुझे यश मिल गया । इस प्रकार दुष्यन्त ने अपनी नम्रता की पराकाष्ठा कर दी है ।
मातलि— यह कथन आपके लिए उचित ही है ( थोड़ी दूर जाकर ) चिरजीविन् ! इधर स्वर्गंतल पर प्रतिष्ठित अपने सुयश के सौभाग्य को देखिए—
ये स्वर्गवासी देवता लोग गाने के योग्य अर्थसमूह को सोचकर देवाङ्गनाओं के अंगराग के बचे हुए रंग से कल्पवृक्ष से निर्मित रेशमी वस्त्रों पर आपके चरित्र को लिख रहे हैं ॥ ५ ॥
विशेष— यहाँ अङ्गराग से अवशिष्ट रंग लिखने का साधन है, कल्पवृक्ष द्वारा दिया गया रेशम् वस्त्र लिखने का आधार है और देवता लिखने वाले हैं । साधन, आधार तथा लेखक ये तीनों विशिष्ट हैं । समस्त जीवन गाथा लिखना संभव नहीं । अतः विशेष गेय अंश ही लिखे जा रहे हैं । अब देवता लोग कल्पवृक्ष द्वारा दिये गये वस्त्र पर देवाङ्गनाओं के अङ्गराग से आपका सुयश लिखन।
३६६ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—मातले असुरसंप्रहारोत्सुकेन पूर्वेद्युर्दिवमधिरोहता मया न लक्षितः स्वर्गमार्गः तत् कतमस्मिन् मरुतां पथि वर्तामहे ।
नाहंम् अर्थजातं = पदार्थसमूहं, पदावलीम् विचिन्त्यं = विचार्यं काव्यं विरच्य सुर-सुन्दरीणां=देवाङ्गनानां अप्सरसाम् कल्पलतांशुकेषु कल्पलतानामंशुकानि कल्पलतांशुकानि तेषु कल्पलतांशुकेषु = कल्पवृक्षसमुत्थितेषु निजवनिता वसनेषु विच्छित्तेः शेषा विच्छित्ति-शेषाः तैः विच्छित्तिशेषैः = अङ्गरागावशिष्टैः वर्णैः = कुङ्कुमकस्तूरीहरिचन्दनादिनिर्मितैः वर्णकैः सितपीतादिभिर्वर्णैः वा त्वच्चरितं = दानवविजयानुरूपं तवावदानं जीवनगाथां लिखन्ति = अङ्कयति । लिपिबद्धं कुर्वन्तीत्यर्थः ।
अयं भावः—भूपते ! अवलोकय भवद्यशः सौभाग्यं स्वर्गमधिरोहति समुद्धृतासुर-कण्टका निश्चिन्ता अमी देवा निजकरकमलैः स्वप्रियतमानामङ्गेषु हरिचन्दनादिलेपैः तिलकालङ्कारान् परिकल्प्य तदवशिष्टैर्वर्णकैः तासां वसनेषु ताभिर्गेयं-त्वदीयं चरितं सम्यग् विचार्यं लिखित्वा भवदुपकृतं त्रिदशलोकोत्तरं भवदीयं चरितमेव स्वसुन्दरीभिः साकं सहर्षं गायन्ति । अत्रोदात्तपरिणामानुप्रासालङ्कारा उपजातिच्छन्दश्च ।
राजा—महापुरुषत्वात् राजर्षे दुष्यन्तस्यात्मप्रशंसाश्रवणं लज्जाकरमिति मातलि विषयान्तरे संचारयन्नाह—मातले ! असुराणां = दानवानां संप्रहारे = युद्धे समुत्सुकेन = उत्कण्ठितेन दिवं = स्वर्गम् अधिरोहता = आरोहता मया = दुष्यन्तेन पूर्वेद्युः पूर्वस्मिन् दिने न लक्षितं = न दृष्टः सम्यग् न निरूपितः स्वर्गमार्गः = स्वर्गारोहणपदवी तत् तस्मात् कथय मम परिचयार्थं प्रबोधय मरुतां वायूनां कतमस्मिन् पथि = सप्तसु वायुमार्गेषु कस्मिन् वायुमार्गे वयं संप्रति वर्तामहे = गच्छामः। कस्मिन् वायुमार्गे तिष्ठाम इति न ज्ञायते इति भावः । सप्तवायुमार्गा महाभारते प्रसिद्धाः । तथाहि—
आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस्तथा । संवहो विवहश्चैव ततश्चोर्ध्वंपरवहः ॥ द्विजा परिवहश्चैव वायोर्वे सप्त नेमयः ॥
सिद्धान्तशिरोमणौ भास्कराचार्यस्तु—
भूवायुरवह इति प्रवहस्तदूर्ध्वं स्यादुद्वहस्तदनु संवहसंज्ञकश्च । अन्यस्ततोऽपि सुवहः प्रतिपूर्वकोऽस्मात् वाह्यः परावह इमे पवनाः प्रसिद्धाः ॥
अपना आवश्यक कर्तव्य समझते हैं । इसमें साधारण पत्र और स्याही की आवश्यकता नहीं चरित्र और चरित्र में अन्तर है आचरण को चरित्र एवं जीवन की घटनाओं को भी चरित कहते हैं ।
सुगन्धित द्रव्यों से मुख-मस्तक आदि के सजाने को विच्छित्ति कहते हैं । कल्पवृक्ष स्वर्गनिवासियों के धारण करने के योग्य सूक्ष्म रेशमवस्त्र प्रदान करते हैं ।
राजा—मातले ! दुर्जय असुरों के साथ युद्ध करने की उत्कण्ठा में मैंने जाते समय स्वर्गमार्ग को विशेष रूप से नहीं देखा, तो बताओ सात वायुमण्डलों में से इस समय हमलोग वायु के किस मार्ग में चल रहे हैं ?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
सप्तमोऽङ्कः ३६७
**मातलिः—**त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां ज्योतिंषि वर्तयति ^१च प्रविभक्तरश्मिः । तस्य द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कं वायोरिमं परिवहस्य वदन्ति मार्गम् ॥ ६ ॥
**अन्वयः—**यः गगनप्रतिष्ठा त्रिस्रोतसं बहति, ज्योतींषि प्रविभक्तरश्मि वर्तयति च तस्य परिवहस्य वायोः द्वितीय हरिविक्रमनिस्तमस्कम् इमं मार्ग वदन्ति ॥ ६ ॥
इन्द्रसारथे ! कतमस्मिन् स्वर्गमार्गे आवां वर्तावहे इति नृपतेः दुष्यन्तस्य प्रश्नमुत्तरयन् मातलिः कथयति—त्रिस्रोतसमिति । यः = यो मार्गः गगनप्रतिष्ठां गगने = आकाशमार्गे प्रतिष्ठा = स्थितिर्यस्याः सा तां गगनप्रतिष्ठाम् = गगनस्य प्रतिष्ठा = समृद्धिर्यथा सा तादृशीं त्रिस्रोतसम् त्रीणि स्रोतांसि यस्याः सा तां त्रिस्रोतसम् = त्रिमार्गगाम् स्वर्गङ्गां मन्दाकिनीम् वहति = धारयति नयति वा गगनगामिनीम्, ज्योतींषि ध्रुवादि नक्षत्राणि, सप्तर्षिमण्डलानि च प्रविभक्ता = यथामागं व्यवस्थपिताः चतुर्षु दिक्षु विस्तृता रश्मयः रज्ज्वाकाराः किरणा यस्मिन् कर्मणि तत् प्रविभक्तरश्मि = असंकीर्णकिरणं यथा स्यात्तथा वर्तयति = प्रवर्तयति मण्डलशः संचारयति, इमं मार्गं = पन्थानं वदन्ति = कथयन्ति ।
तथा च विष्णुपुराणे—
सूर्यंचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । वातानीकमयैर्बन्धै ध्रुवैर्वद्धानि तानि वै ॥ ग्रहर्क्षताराधिपानि ध्रुवे बद्धान्यशेषतः । भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः ॥
तस्य = परिवहस्य परिवहनायकस्य वायोः भूगतविक्रमापेक्षया अन्यः हरे = वामनरूपिणो विष्णोः विक्रमः = पादनिक्षेपः तेन निस्तमस्कं = निर्मलं निष्पापं शोकरहितं चेति द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कम् ।
उक्तं च वामनपुराणे—
क्रमत्रये तोयमवेक्ष्य दत्तं महासुरेन्द्रेण विभुर्यशस्वी । चक्रे ततो लंघयितुं त्रिलोकं त्रिविक्रमं रूपमनन्तशक्तिः ॥ कृत्वानुरूपं दितिजांश्च हत्वा प्रणम्य चर्षीन् प्रथमक्रमेण । महीं महीध्रैः सहितां महार्णवाञ्जदार रत्नाकरपत्तनेर्युताम् ॥ भुवं सनाकां त्रिदशाधिवासं सोमाकंऋक्षैरभिनन्दितं नमः । दिवो द्वितीयेन जहार वेगात् क्रमेण देवप्रियमिप्सुरीश्वरः ॥
**मातलि—**जो आकाश में स्थित गंगा को धारण करता है तथा अपनी किरणों को फैलाकर ग्रहनक्षत्रों को ठीक-ठीक चलाता है, उस परिवह नामक वायु का विष्णु=वामन के द्वितीय चरण के विन्यास से पावन यह मार्ग कहा जाता है ॥ ६ ॥
**विशेष—**विद्वानों ने आकाश को सात भागों में विभक्त किया है । प्रत्येक भाग में एक-एक वायु मण्डल का प्राधान्य है । इन सात वायुओं के नाम ब्रह्माण्ड पुराण में इस प्रकार
पाठा०—१. चक्रविभक्तरश्मिः ।
३६८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—मातले ! अतः खलु सबाह्यकरणो ममान्तरात्मा प्रसीदति ( रथाङ्गमवलोक्य ) मेघपदवीमवतीर्णौ स्वः । मातलिः—कथमवगम्यते । राजा—
^१अयमरविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भि- र्हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तैः । गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः ॥ ७ ॥
**अयं भावः—**अत्र हि आवहप्रवाहादिषु वायुषु षष्ठस्य परिवहस्य वायोरेवाधिकारः । स्वयं ज्योतिर्विभागकर्तृत्वात् अत्र तमसोऽवकाश एव नास्ति, मन्दाकिनी धारणत्वाच्च रजोऽपि निरस्तमेवाम् । इत्थं वामनद्वितीय पादपातेन पूतो रजस्तमोरहितः सत्त्वैकाश्रयः परिवहाख्यस्य वायोरयं मार्गः, यत्रावां वर्ताविहे । देवकार्यसम्पादनानन्तरमिदानीं निश्चिन्तो भूत्वा भवान् स्यन्दनेनावतरन् निपुणं निरीक्षताम् ।
अत्र महापुरुष चरित्रवर्णनादुदात्तालङ्कारो वसन्ततिलका वृत्तञ्च ॥ ६ ॥
राजा—मातले = महेन्द्रसारथे ! अतः = उक्तगुणविशिष्टपरिवहवायुमण्डलसञ्चारात् बहिर्भावानि बाह्यानि, बाह्यानि च तानि करणानीति बाह्यकरणानि तै। सह वर्तमानः स बाह्यकरणः = बाह्येन्द्रियवर्गसहितः अन्तरात्मा = आन्तरःकरणं मनः प्रसीदति = मोदते ताम् ( रथाङ्गं = रथचक्रम् अवलोक्य = दृष्ट्वा ) मेघपदवीं = जलधरमार्गम् अवतीर्णौ स्वः = उपरिमार्गादधोमार्गमागतौ ।
मातलिः—कथमवगम्यते ? केनप्रकारेण ज्ञायते मेघमण्डलावतरणमनुमीयते भवता ?
अन्वयः—अयं ते शीकरक्लिन्ननेमिः रथः अरविवरेभ्यः निष्पतद्भिः चातकैः अचिरभासां तेजसां अनुलिप्तैः हरिभिः वारिगर्भोदराणां घनानाम् उपरि पिशुनयति ।
आवां मेघमार्गमवतीर्णौ स्व इत्युक्तिं समर्थयन् राजा दुष्यन्तो मातलिं कथयन्ति—
अङ्कित है ( १ ) आवह ( २ ) प्रवह ( ३ ) उद्वह ( ४ ) संवह ( ५ ) सुवह ( ६ ) परिवह और ( ७ ) परावह । भास्कराचार्य ने भी इनकी चर्चा अपने सिद्धान्तशिरोमणि में की है । ब्रह्माण्ड पुराण के अनुसार छठा परिवह वायु का यह मण्डल है । असुरराज बलिके यज्ञमण्डल में उपस्थित हो बलि से तीन पैर जमीन दान लेकर भगवान् वामन ने दूसरे पग से आकाश को नापा तो उनका पग आकाशवर्ती परिवह वायु के क्षेत्र में जा पड़ा था । इस प्रकार वामन रूपधारी भगवान् विष्णु के द्वितीय चरण विन्यास से यह परम पवित्र है ।
गंगाजी की तीन धाराएँ गायी गई हैं ( १ ) आकाश में स्थित गंगा को आकाश गंगा या मन्दाकिनी कहते हैं, पृथ्वीतल पर प्रवाहित होनेवाली गंगा को भागीरथी कहते हैं तथा पातालस्थ गंगा को भोगवती कहते हैं । परिवह वायु के क्षेत्र में ही आकाशगंगा तथा सप्तर्षिमण्डल है ।
राजा—मातले ! यही कारण है कि नेत्र आदि बाह्य तथा मन बुद्धि आदि आन्तर इन्द्रियों के साथ मेरी अन्तरात्मा प्रसन्न हो रही है । ( रथ के पहिए को देखकर ) अब हमलोग बादलों के मार्ग पर उतर आये हैं ।
मातलि—कैसे मालूम हो रहा है ?
राजा—आपका यह रथ ही जिसके पहियों के बीच लगे अरों=दण्डों के मध्यभाग से चातक
पाठ०—१. अयमगविवरेभ्य ।
सप्तमोऽङ्कः । ३६९
मातलिः—क्षणादायुष्मान् स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते ।
राजा—( अधोऽवलोक्य ) वेगावतरणादाश्चर्यदर्शनः संलक्ष्यते मनुष्यलोकः । तथा हि—
अयमिति । अयं = एषः पुरोदृश्यमानः शीकरक्लिन्ननेमिभिः शीकरैः = जलकणैः क्लिन्नाः अराः नेमयः = प्रान्तभागाः चक्रधारा यस्य स शीकरक्लिन्ननेमिः = चक्रप्रान्तभागः रथः = स्यन्दनः अरविवरेभ्यः—अराणां = चक्राङ्गविशेषाणां विवरेभ्यः = अन्तरालेभ्यः ‘अरं शीघ्रे च चक्राङ्गे’ इति विश्वः । निष्पतद्भिः = निर्गच्छद्भिः, उड्डीय बहिर्गच्छद्भिः चातकैः = तन्नामकैः मेघप्रियैः पक्षिभिः अचिरभासां-अचिरा = क्षणिका भाः = दीप्तिर्यासां तासां विद्युताम् तेजसा = प्रकाशेन दीप्त्या अनुलिप्तैः = रञ्जितैः हरिद्भिः = त्वदीयैरश्वै। वारिगर्भोदराणां—वारिगर्भं = जलपूर्णम् उदरं = अभ्यन्तरं मध्यभागं येषां ते तेषां घनानां = मेघानाम् उपरि = ऊर्ध्वं पृष्ठे गतं = गमनं पिशुनयति = सूत्रयति । तस्मात् मन्ये सुरमार्गमतिक्रम्य साम्प्रतमावां मेघमण्डलस्योपरिष्टाद् वर्तावहे ।
अत्र समुच्चय-काव्यलिङ्ग-अनुमानालङ्काराः मालिनी वृत्तञ्च ॥ ७ ॥
मातलिः—आसन्नभूलोकं निर्दिशन्नाह-आयुष्मान् = भवान् क्षणात् = क्षणमतिक्रम्य स्वाधिकारभूमौ-स्वस्य = आत्मनः अधिकारः = नियोगः यस्यां सा स्वाधिकारा स्वाधिका-रा चासौ भूमिश्चेति स्वाधिकारभूमिः तस्यां स्वाधिकारभूमौ = भूपृष्ठे वर्तिष्यते = स्थास्यति निजशासनं भूभागं प्राप्स्यसि ।
राजा—( अधोऽवलोक्य = नीचेर्दृष्ट्वा ) वेगावतरणात्=तीव्रगत्याऽधोगमनात्, आश्चर्य-दर्शनः—आश्चर्यं = विचित्रं दर्शनं यस्य स आश्चर्यदर्शनः = अद्भुतदर्शनः, मनुष्यलोकः मानवं जगत् पृथ्वीलोकः संलक्ष्यते = भाति । तथाहि = उदाह्रियते--
निकल निकल कर उड़ रहे हैं, जिसके घोड़े भी चमकती हुई बिजलियों की चमक से चमक रहे हैं तथा जिसके पहियों की परिधि = पुट्ठी भी जल से गीली हो रही है, जल से भरे हुए मेघों के ऊपर अपने चलने की सूचना दे रहा है।
अर्थात् आपके रथ के पहियों की परिधि भीगी हुई है, रथ के पहियों के बीच लगे काष्ठदण्ड के मध्य से निकल-निकलकर चातक उड़ रहे हैं, रथ के घोड़े भी बिजली की चमक से प्रकाशित हो रहे हैं। इन सब बातों से स्पष्ट प्रतीत हो रहा है कि अब आपका यह रथ मेघमण्डल के ऊपर से जा रहा है॥ ७ ॥
विशेष—श्लोक के पूर्वार्द्ध में इन्द्ररथ के मेघपथ पर चलने के दो कारण दिये गये हैं ( १ ) रथचक्र का भीगना और ( २ ) चातकों का रथमध्य से उड़ना। लोकभाषा में चातक को पपीहा भी कहते हैं। पपीहों की प्रसिद्धि है कि वे भूमिस्थ जल को नहीं पीते, वे आकाश जल को ही पीते हैं। इसीलिए वे मेघों के आस-पास उड़ते रहते हैं और वे मेघ से बरसते हुए पानी को आकाश में ही पी लेते हैं इसलिये कहा गया है—सर्वंसहापतितमम्बु न चातकस्य ।
मातलि— क्षणभर के बाद अपने अधिकार क्षेत्र पृथ्वीमण्डल पर पहुँच जायेंगे।
राजा—( नीचे की ओर देखकर ) वेग से नीचे उतरने के कारण यह मनुष्यलोक (भूमण्डल) आश्चर्यजनक (अद्भुत) सा प्रतीत हो रहा है। जैसे कि—
24 २४ शाकु०