अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३५८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—( जनान्तिकम् ) वयस्य अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा । $^१$तदत्र परिगतार्थं कृत्वा मद्वचनादमात्यपिशुनं ब्रूहि ।

त्वन्मतिः केवला तावत्परिपालयतु प्रजाः ।
अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यापृतं धनुः ॥ ३२ ॥

विपर्यस्तकाष्ठः प्राप्तेन्धनः ज्वलति = निजस्वरूपं प्रकाशयति भृशं दीप्यते । पन्नगः = फणी विप्रकृतः = कोपितः तिरस्कृतो वा उद्वेजितो वा फणां कुरुते = फटाटोपं कुरुते फटा-मूर्ध्वं नयति ‘फटायां तु फणा द्वयोः’ इत्यमरः । हि = निश्चितम् जनः = सर्वोऽपि लोकः प्रायः = बाहुल्येन क्षोभात् = संक्षोभात् चित्तक्रौर्यात् अभिघातात् एव स्वं = निजं महि-मानं = प्रभावं प्रतिपद्यते = गृह्णाति प्राप्नोति वा । वयस्यमाधव्यस्य निग्रहात् मया क्षोभितो भवान् प्रकृतिमापन्नः । इदमस्य तात्पर्यम्—दुष्यन्तस्य क्रोधोत्पादनकरणमुपक्रमते इन्द्रसारथिः—राजन् ! केनापि हेतुना परं सन्तापमनुभवन्तं भवन्तमालोक्याहं विचारितवान् यत्क्रोधोत्पादनमन्तरा न भवान् पूर्ववत् प्रकृतिस्थमापादयितुं शक्य इति भवतः क्रोधोत्पादनार्थं भवन्मित्रं माधव्यमहमाक्रान्तवान् । तत्रैव **दृष्टान्तः—**यथा हुताशनः प्राप्तेन्धनः सन्नैव भृशं देदीप्यते, विलेशयोऽपि फणी केनापि अन्यादाहतः सन्नैव स्वां फणामूर्ध्वं कुरुते । एवमेव लोकोऽपि कथञ्चित्क्षोभमापादित एव स्वीयां प्रकृतिं प्रतिपद्यते । अत्रदृष्टान्ताप्रस्तुतप्रशंसाऽर्थान्तरन्यासा अलङ्काराः आर्या छन्दश्च ।

**राजा—**इन्द्रसारथेर्मातलेर्वचनं निशम्य राजा दुष्यन्तः जनान्तिकं माधव्यं वदति—वयस्य = माधव्य ! दिवस्पतेः = स्वर्गाधिपतेः महेन्द्रस्य आज्ञा = आदेशः अनतिक्रमणीया = अलङ्घनीया साम्प्रतमेव मया तत्सम्पादनाय तत्र गम्यते । तत् = तस्मात् कारणात् अत्र-विषये अमात्यपिशुनं = पिशुनाख्यममात्यं परिगतार्थं = विदितसंवृत्तं विधाय मद्वचनात् = मम वचनमालम्ब्य ब्रूहि = कथय सत्वरं जिगमिषुरहं स्वयं वक्तुमसमर्थोऽस्मि त्वं मदीयगमनकारणमभिधाय वक्ष्यमाणं वचो ब्रूहि—

**अन्वयः—**केवला त्वन्मतिः तावत् प्रजाः परिपालयतु, अधिज्यं इदं धनुः अन्यस्मिन् कर्मणि व्यापृतम् ।

देवराजस्यादेशेन दुर्जयं दानवगणं निहन्तुं तत्कालमेव प्रस्थास्यन् नृपतिः दुष्यन्तो विदूषकद्वारा मन्त्रिणमार्यपिशुनं संदिशति—त्वन्मतिरिति । केवला = एकाकिनी, असहाया, त्वन्मतिः = सर्वदर्शिनी त्वदीया बुद्धिरेव तावत् = अद्यावधि मत्प्रत्यागमनपर्यन्तम्, प्रजाः = प्रकृतीः सर्वजनान् परिपालयतु= सुष्ठु रक्षतु अधिज्यं = आरोपितमोर्वीकम्, इदं = मदद्धस्तवर्ति धनुः = चापम् अन्यस्मिन् कर्मणि दानवहनने दानवमारण-

राजा—( हाथ से आड़कर विदूषक के प्रति ) हे मित्र ! स्वर्ग के अधिपति देवराज इन्द्र की आज्ञा अनुलंघनीय है । अतः इस बात को पूरी तरह बतला कर मेरी ओर से मन्त्री पिशुन से कहना कि—

कुछ दिन तक तो तुम्हारी बुद्धि ही अब प्रजा की रक्षा करे, और हमारा चढ़ा हुआ यह धनुष अब दूसरे काम में = दानवों के मारने में लगने जा रहा है ॥ ३२ ॥

**विशेष—**राजा का धनुष और मन्त्री की बुद्धि दोनों मिलकर राज्य का सञ्चालन करते थे,

---

पाठा०—१. तद्गच्छ ।