अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३५९

विदूषकः— जं भवं आणवेदि [ यद्भवानाज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्तः। )
**मातलिः—**आयुष्मान् रथमारोहतु । ( राजा रथाधिरोहणं नाटयति । )
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
( इति षष्ठोऽङ्कः )

---

पर्यन्तं व्यापृतं = नियुक्तम् योजितम् । अहं दानववधाय गच्छामि, प्रजारक्षाभारः साम्प्रतं केवलं त्वयि एव निवेशितोऽस्माभिः । मम प्रत्यागमनपर्यन्तं त्वं स्वबुद्ध्यनुसारं प्रजाः परिपालनीया तव बुद्धेः सहायभूतमधिज्यं मे धनुः महेन्द्रस्याज्ञया दानवविजयाय संलग्न-मितिभावः अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः अनुष्टुप्च्छन्दश्च ॥ ३२ ॥

**विदूषकः—**भवान् यदाज्ञापयति = तत् करिष्यामि ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गतः । )

**मातलिः—**आयुष्मान् = चिरञ्जीवी रथं = स्यन्दनम् आरोहतु = उपविशतु ( राजा = नृपः रथाधिरोहणं = स्यन्दनोपवेशनं नाटयति = ऊर्ध्वजानुचर्यया अभिनयति । )
तल्लक्षणं यथा संगीतरत्नाकरे—

कुञ्चितोत्क्षिप्तपादः स्याज्जानुस्तनसमं यदा ।
न्यस्तस्याधः कृतोन्योऽङ्घ्रिरूर्ध्वजानुस्तदामवेत् ॥

( इति = ततः सर्वे सकलाः = अभिनेतारः निष्क्रान्ता = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः )

( इति = एवं षष्ठः = षट्संख्याकः अङ्कः = प्रकरणं समाप्तः )

इति कविवर कालिदासप्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनामकस्य नाटकस्य
षष्ठेऽङ्के पं० श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।

---

अब राजा का धनुष दानवों के विध्वंस के लिए जा रहा है। अतः मन्त्री की अकेली बुद्धि राज्य को देखभाल करे। इसी बात को भारवि ने भी कहा है :—

सदानुकूलेषु हि कुर्वतेरतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः ।

यजुर्वेद में भी यही भाव व्यक्त किया गया है—‘इदं मे ब्रह्म च क्षत्रं चोभे श्रियमश्नुताम्’।
**विदूषक—**जो आप आज्ञा दे रहे हैं, वही करूँगा। ( बाहर निकल जाता है। )
**मातलि—**चिरञ्जीविन् ! आप रथ पर सवार हों।
( राजा रथ पर सवार होने का अभिनय करते हैं )
( इस प्रकार सभी बाहर चले जाते हैं )

॥ षष्ठ अङ्क समाप्त ॥