सप्तमोऽङ्कः

( ततः प्रविशत्याकाशयानेन रथाधिरूढो राजा मातलिश्च )

राजा—मातले, अनुष्ठितनिदेशोऽपि मघवता सत्क्रियाविशेषादनुपयुक्तमिवात्मानं समर्थये।

---

अस्मिन् सप्तमेऽङ्केऽङ्कसमाप्तिपर्यन्तं निर्वहणसन्धिः बोद्धव्यः। तल्लक्षणं यथा सुधाकरे—

मुख्यसन्ध्यादयो यत्र विकीर्णा बीजसंयुताः।
महाप्रयोजनं यान्ति तन्निर्वहणमुच्यते॥

साहित्यदर्पणे तु—

बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्।
एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्॥

केचित्तु अत्राभिज्ञानात् परं निर्वहणसन्धिः, ततः पूर्वं तु सप्तमेऽङ्के विमर्शसन्धिरेव कथयन्ति। युद्धस्य नाटके साक्षाददर्शनीयतया कृतकार्यस्य स्वर्गात् प्रतिनिवर्तमानस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य वाक्यैरेवासुरयुद्धसूचनमत्र बोध्यम्। अत्राङ्कस्य नाम अङ्कोपक्षेपकम्। तदुक्तं—'अङ्कान्तपात्रैरङ्कस्यमुत्तरायाङ्कसूचना'। प्रकृते हि द्वाभ्यां षष्ठाङ्कान्तपात्राभ्यां मातलिदुष्यन्ताभ्यां सप्तमाङ्के प्रवेशः कृतः। षष्ठाङ्कान्ते च 'आयुष्मन्! श्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा भवत्सकाशं प्रेषितः' इत्यनेन सप्तमाङ्कार्थः सूचितः।

अथ राज्ञो दुष्यन्तस्य इन्द्रसारथिना मातलिना सह प्रवेशमाह—तत इत्यादिना।

( ततः = तत्पश्चात् प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते आकाशयानेन = नभोमार्गेण गच्छन् रथाधिरूढः = इन्द्रस्यन्दनोपविष्टः राजा = दुष्यन्तः मातलिः = इन्द्रसारथिश्च। )

राजा—विजितदुर्जयदानववर्गः, महेन्द्रेण सबहुमानं विसृष्टः, इन्द्ररथेन भूलोकमवतरन् राजा दुष्यन्तः स्वर्गानुभूतं देवराजस्य सत्कारातिशयं विमृशन् मातलिं कथयति—मातले=हे देवेन्द्रसारथे! अनुष्ठितः = पालितः निदेशः = शासनमादेशो महासुखरूपः येन स अनुष्ठितनिदेशः = पालितेन्द्रशासनोऽपि अहम् त्रिभुवनमहनीयस्य मघवतः = इन्द्रस्य सत्क्रियाविशेषात् सत्क्रियायाः विशेषात् = सत्कारगौरवात् संमानाधिक्यात् सत्काररातिशयं सम्पादनं विलोक्येत्यर्थः आत्मानं = स्वम् अनुपयुक्तं = अकृतोपकारम् इव = यथा समर्थये = सम्भावयामि। मन्ये न मया महेन्द्रस्य किञ्चिदपिकार्यमनुष्ठितमिति असन्तुष्टमिवात्मानं तर्कयामि मत्कार्यादप्यधिको महेन्द्रकृतः मत्सत्कारः। इन्द्रं प्रति यन्मया कार्यं कृतं तदिन्द्रसत्कारस्य सहस्त्रांशेनापि तुलीतुं न क्षममिति भावः। तदित्थं-मया युद्धे दानवा निपातिताः, तुष्टेनेन्द्रेण च महती मे सत्कृतिः कृतेति राज्ञा सूचितम्।

( तदनन्तर रथ पर सवार राजा दुष्यन्त और मातलि आकाश-मार्ग से प्रवेश करते हैं )

**राजा—**मातले! इन्द्र के आदेश का परिपालन कर देने पर भी मैं उनके विशिष्ट सत्कार की तुलना में अपने को अनुपयुक्त-सा समझ रहा हूँ।

**विशेष—**राजा दुष्यन्त के कहने का तात्पर्य है कि मैंने कार्य तो राई जैसा छोटा किया, किन्तु उसके लिए इन्द्र ने मेरा सम्मान हिमालय जैसा बड़ा किया। अतः मैं अपने को उनके सम्मान के अनुकूल नहीं समझता। इस प्रकार राजा ने इन्द्र के प्रति विनय, गुणग्राहकता तथा कृतज्ञता दिखाई है।