सप्तमोऽङ्कः

३६१

मातलिः—( सस्मितम् ) आयुष्मन् उभयमप्यपरितोषं समर्थये ।

प्रथमोपकृतं मरुत्वतः प्रतिपत्त्या लघु मन्यते भवान् ।
गणयत्यवदानविस्मितो भवतः सोऽपि न सत्क्रियागुणान् ॥ १ ॥

मातलिः—( सस्मितं = सहासमाह )—आयुष्मन् = चिरञ्जीविन् उभयं = द्वयम्, भवदुपकृतम्, इन्द्रसत्कृतं च न विद्यते परितोषो यत्र तत् अपरतोषम् = असन्तोषम्, समर्थये = मन्ये । इन्द्रः त्वत्कर्म अधिकं मन्यते, त्वं तु इन्द्रकृतां सत्कृतिमधिकां मन्यसे इति भावः । भवतामिव न मया राज्ञोऽनुरूपा सक्रिया खलु अकारीति हेतोरिन्द्रस्यापि असन्तोषं विद्धीति यावत् तदेव । विशदयति—प्रथमोपकृतमिति ।

**अन्वयः—**भवान् मरुत्वतः प्रतिपत्त्या प्रथमोपकृतं लघु मन्यते, सोऽपि भवतः अवदान-विस्मितः सत्क्रियागुणान् न गणयति ॥ १ ॥

अथ शक्रस्य सत्कारातिशयादात्मानमनुपयुक्तमिव मन्यमानं नृपति दुष्यन्तं मातलिर्ब्रूते उभयोरुपकार्योपकारकभावं प्रदर्शयति—भवान् = त्वं मरुतः = देवा। सन्त्यस्येति मरुत्वान् तस्य मरुत्वतः = देवराजस्य इन्द्रस्य प्रतिपत्त्या = बहुमानेन, गौरवेण, सत्कारेण, प्रथमं = सत्कारात् पूर्वं उपकृतं = त्वया दानववधेन कृतः उपकारः प्रथमं च तत् उपकृतं प्रथमोपकृतं तत् प्रथमोपकृतम् लघु = स्वल्पं, तुच्छं **मन्यते=**सम्भावयति, जानाति, अहं तु बहुमन्ये इति भावः । **सोऽपि—**इन्द्रोऽपि भवतः = तव दुष्यन्तस्य अवदानेन = भवत्कृतेन दानववधात्मकशुद्धकर्मणा विस्मितः = साश्चर्यः इत्यवदानविस्मितः 'अवदानं कर्मवृत्तम्' इत्यमरः । 'अवदानं खण्डनेस्यादितिवृत्ते च कर्मणि' इति च मेदिनी । सती क्रिया सक्रिया तस्या सत्क्रियायाः गुणाः सत्क्रियागुणाः तान् सत्क्रियागुणान् = स्वकृत-समानस्यानदरातिशयान् न गणयति = कथनयोग्यां न मन्यते = तृणवत् जनातीत्यर्थः ।

**अयं भावः—**यथा इन्द्रकृतां सत्क्रियामवेक्ष्य भवान् स्वस्य श्रमं लघु मन्यते तथैव भवत्पराक्रमादिकमवेक्ष्य महेन्द्रोऽपीमां स्वकृतां सत्क्रियामल्पीयसीमेव चिन्तयतीत्यु-भयोरपि तुल्यैवाकृतार्थता । तस्माद् युवामन्योन्यस्य कृतज्ञौ स्थ इति भावः । आयुष्मन् महेन्द्रश्चोभावापि उपकारे सत्कारे च न परितुष्यत इत्यहो द्वयोर्युवयोरपि सौजन्यमिति मातलेर्विस्मयो-मातलिना किञ्चित् स्मितपूर्वकहर्षकारणम् । अत एव तेनाभिधातु-मारब्धम् ।

अत्र पद्ये विभावना-विशेषोक्ति सन्देहसङ्करालङ्काराः वृत्तं च वैतालीकम् ॥ १ ॥

---

मातलि—( मुस्कराकर ) आयुष्मन् ! मैं समझता हूँ कि दोनों का ही असन्तोष है, क्योंकि- आप इन्द्र का शत्रुसंहार रूप इतना बड़ा उपकार करके भी इन्द्र द्वारा किए गए सत्कार की अपेक्षा अपने किये हुए उपकार को छोटा समझ रहे हैं ओर इन्द्र भी अपने द्वारा किये गये आपके सत्कार को आप द्वारा किये गये असुरविनाशरूप उपकार के सामने कुछ भी नहीं समझ रहे हैं । अतः आप दोनों को अपने कार्यों में समान ही सन्तोष है ॥ १ ॥

**विशेष—**मातलि से कहने का तात्पर्य यह है कि जैसा आप इन्द्र के सम्मान को महान् और अपने द्वारा किये गये दानवगण के वधकार्य को लघु समझ रहे हैं, वैसे ही इन्द्र भी आपके कार्य को गुरुतर तथा अपने द्वारा किये गये सम्मान को हल्का समझ रहे हैं । इस प्रकार आप इन्द्र के द्वारा किए गये सत्कार के कारण अपने किये हुए दानवगणवध रूप उपकार को तुच्छ मानते हैं । तथा महेन्द्र आपके सराहनीय कार्य से उपकृत हो अपने सम्मान वैभव को तृणतुल्य समझते हैं ।