भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 444, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 444

३६२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा— मातले, मा मैवम् स खलु मनोरथानामप्यभूमिर्विसर्जनावरसत्कारः। मम हि दिवौकसां समक्षमधरासनोपवेशितस्य—

अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुद्वीक्ष्य कृतस्मितेन।
^१आमृष्टवक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा ॥ २ ॥


राजा— इन्द्रकृतमात्मसत्कारातिशयं वर्णयन् नृपो दुष्यन्तो वदति—मातले ! = हे इन्द्रसारथे। मा मैवं = इत्थं मा वद, मा वद, मम विसर्जनावसरे = राजधानीं प्रति-प्रेषणस्य समये महामहिमशालिना महेन्द्रेण यः सत्कारः = संभावना कृतः स खलु मनोरथा-नामपि = मनसोऽपि अभूमिः = अविषयः मनसाप्यचिन्तमीयः। सत्कारस्य मनोरथा-तिभूमित्वमाह—मम हीति। पश्य, दिवौकसां = देवानाम् समक्षं = पुरः अर्द्धं च तदा-सनमिति अर्द्धासनं तत्रोपवेशितस्य = स्थापितस्य इन्द्रसिंहासनस्यार्द्धभागे समासीनस्य मम = दुष्यन्तस्य, गले हरिणा मन्दारमाला पिनद्धेत्यग्रिमेण सम्बन्धः।

अन्वयः— अन्तिकस्थम् अन्तर्गतप्रार्थनं जयन्तम् उद्वीक्ष्य कृतस्मितेन हरिणा आमृष्ट-वक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दारमाला पिनद्धा ॥ २ ॥

महेन्द्रस्य सत्कारातिशयं विमृशन् राजा दुष्यन्तो मातलिमभिधत्ते—अन्तर्गतमिति। अन्तिकस्थं = समीपवर्तिनं, अन्तर्गतः = हृदयगता प्रार्थना = मन्दारमालाविषयकोऽभिलाषः यस्य स तम् अन्तर्गतप्रार्थनम्, जयन्तं = जयन्तनामकं पुत्रम् उद्वीक्ष्य = निपुणं निरीक्ष्य कृतस्मितेन = विहितमन्दहास्येन ईषद्वसता जयन्तम्रनोगतं मालाविरषयकमभिलाषं ज्ञात्वा-इदानीमयं त्वत्तोऽप्यस्याः विशेषाधिकारीति बोधयितुं स्मितं कृतवता हरिणा = इन्द्रेण आमृष्टवक्षो हरिन्दनाङ्का आमृष्टं वक्षसि = हृदये यद् हरिचन्दनस्य आलेपः सोऽङ्कः = चिह्नं यस्याः सा तादृशी = विलुप्तमहेन्द्रवक्षःस्थलचन्दनाङ्गिता मन्दार-माला = मन्दारारव्यसुरद्रुमपुष्पमालिका पिनद्धा = स्वयं परिधापिता समस्तमहीमण्डलसम्राजोऽस्य दुष्यन्त किमन्त्येद्यमिति विमृश्य हरिणा स्ववक्षस उन्मुच्य स्वकीया मालैव तद्गले समर्पितेत्यर्थः।

अयं भावः— दुर्जयान् दानवान् निहत्य स्वराजधानीं प्रति प्रस्थानवेलायां महा-महिमशालिना देवाधिपतिना महेन्द्रेण सविस्मय पश्यत्स्वपि देवसमूहेषु यं बलात् स्व-सिंहासनस्यार्द्धभागे समुपवेश्य समयस्थितेन प्रियपुत्रेण जयन्तेन प्रार्थ्यमानाऽपि मन्दार-


अतः आप दोनों ही समान असन्तुष्ट हैं। आप दोनों की कृतज्ञता एवं गुणग्राहकता व्यक्त होती है! इस पद्य के द्वारा राजा दुष्यन्त तथा इन्द्र के मानवोचित महान् गुण निरहङ्कार का दिग्दर्शन कराया गया है।

राजा— हे मातले! नहीं, ऐसा मत कहो, इन्द्र ने मुझे विदा करते समय जो मेरा सत्कार किया, वह कल्पना से भी परे की चीज है, क्योंकि उन्होंने देवताओं के समक्ष मुझे अपने सिंहासन के आधे भाग पर बैठाकर और—

मन ही मन उस माला को लेने की इच्छा रखने वाले पास में ही बैठे अपने प्रिय पुत्र जयन्त की भी उपेक्षा करके हंसते हुए अपने वक्षस्थल पर लगे हुए दिव्यचन्दन से चर्चित मन्दार पुष्पों की माला मेरे गले में पहना दी ॥ ३ ॥

विशेष— अर्धासन पर उपवेशित पद से यह ध्वनित होता है कि मैं मनुष्य हूँ, फिर भी


पाठा०—१. प्रमृज्य वक्षो°।