अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः

३५३

यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं¹ रक्षति च द्विजम् ।
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः ॥ २८ ॥
( इत्यस्त्रं संधत्ते )

अवलोकयिष्यति मयाऽदृष्टोऽपि त्वं ममास्त्रेण द्रक्ष्यसे तेन च हनिष्यते । तस्माददृष्टोऽहमिति ते गर्वो माऽभूत् । एषः = दुष्यन्तोऽहं तं वक्ष्यमाणगुणमिषुं = बाणं संदधे = धनुषि योजयामि ।

ननु कदाचित्तव बाणो माधव्यमेव हन्यादित्यतः तस्येषोः कौशलं वर्णयति— यो हनिष्यतीति ।

अन्वयः— यः वध्यं त्वां हनिष्यति, रक्ष्यं द्विजं च रक्षति ( तमिषुमेव सन्दधे ) हि हंसः क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा अपः वर्जयति ।

तिरस्कारिणीविद्यागर्वितं सत्वं चक्षुषा अपश्यन् राजा दुष्यन्तः धनुषि वाणं संयोजयन् ब्रवीति—य इति । यः = य इषुः वधमर्हः वध्यस्तं वध्यं पापकरणात् वधार्हं त्वां हनिष्यति = प्रहरिष्यति मारयिष्यति रक्षितुं योग्यो रक्ष्यः तं रक्ष्यं = रक्षणयोग्यं द्विजं = विप्रं माधव्यम् रक्षति = रक्षयिष्यति तमिषुं सन्दधे । हि = यस्मात् कारणात् हंसः = मरालः क्षीरं = दुग्धम् आदत्ते = गृह्णाति तन्मिश्राः = तेन मिश्राः तन्मिश्राः दुग्धसंमिश्राः अपः = जलानि वर्जयति = त्यजति । हंस इव मे बाणः, क्षीरमिव त्वम्, आप इव माधव्यो ब्राह्मणः । तस्मात्त्वमेव मे बाणस्य ग्राह्यः, माधव्यस्त्याज्यः ।

अयं भावः— अये ! अदर्शनविद्यया अहंकारवान् । यद्यप्यहं त्वां द्रष्टुं न पारयामि तथापि ममायुधं त्वां नूनं द्रक्ष्यति, हनिष्यति च । अहमिदानीमेवं विधं दिव्यं बाणं धनुषि संयोजयामि योऽपराधिनं त्वां हनिष्यत्येव रक्षणीयञ्च माधव्यं रक्षिष्यति । यथा पानीये मिश्रिताद् दुग्धात् हंसो दुग्धमात्रमादत्ते पानीयं च परित्यजति तथैव हंससमानो मे बाणो दुग्धतुल्यं त्वां मारयिष्यति पानीयसदृशं माधव्यं परित्यज्येदेव तस्मान्नाधुना किमप्यस्ति ते शरणमिति तात्पर्यम् । अत्र दृष्टान्तालङ्कारोऽनुष्टुभ्वृत्तं च विद्यते ॥ २८ ॥

( इति = एवमुक्त्वा अस्त्रं आयुधं बाणं सन्धत्ते = धनुषि समारोपयति । धनुषा वा योजयति )

---

जो मारने योग्य तुझको मार डालेगा, और बचाने योग्य इस माधव्य ब्राह्मण को उसी प्रकार बचा लेगा जैसे हंस दूध को ले लेता है और उसमें मिले हुए पानी को छोड़ देता है ॥ २८ ॥

( ऐसा कहकर वह धनुष पर बाण चढ़ाता है )

विशेष— दुष्यन्त के बाण की यह विशेषता थी कि वह नीरक्षीरविवेकी हंस के समान वध्य को मारता है, अवध्य को नहीं । इसी विश्वास से राजा कहता है कि मेरा बाण केवल तुझे ही मारेगा मेरे मित्र ब्राह्मण माधव्य को बचा लेंगा। इस प्रकार दुष्यन्त में अपने बाण की अद्भुत विशेषता बताई गयी है ।

---

पाठा०— १. रक्षिष्यति ।
२३ शाकु०