अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 434, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३५२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रतीहारी--इदो इदो देवो। [ इत इतो देवः। ] ( सर्वे सत्वरमुपसर्पन्ति। ) राजा--( समन्ताद्विलोक्य ) शून्यं खल्विदम्। ( नेपथ्ये ) अविहा अविहा। अहं अत्तभवंतं पेक्खामि तुमं मं ण पेक्खसि। विडालग्ग- हीदो मूसओ विअं णिरासो म्हि जीविदे संवुत्तो। [ अविहा अविहा, अहमत्रभवन्तं पश्यामि। त्वां मां न पश्यसि। विडालगृहीतो मूषिक इव निराशोऽस्मि जीविते संवृत्तः। ] राजा--भोस्तिरस्करिणीगर्वित मदीयं शस्त्रं त्वां द्रक्ष्यति। एष तमिषुं संदधे।
कुणपं = शवम् अश्नातीति कुणपाशनो यद्वा कुणपः शवं अशनं = भक्षणं यस्य स कुणपाशनः तत्सम्बुद्धौ हे कुणपाशनः = हे राक्षस ! 'कुणपः शवमस्त्रियाम्' इत्यमरः। तिष्ठ = विरम, त्वम् इदानीं = अधुना न भविष्यति = न जीविष्यति त्वामधुनैव हन्मि, त्वं त्वरितं मरिष्यसीत्यर्थ शार्ङ्गं = शृङ्गमयं धनुः आरोप्य = बाणयुतं कृत्वा वेत्रवति = द्वारपालिके ! सोपानमार्गं = आरोहणपन्थानम्, आदेशय = प्रदर्शय ।
प्रतीहारी--इत इतो देवः = महाराजः अनेन पथा आगच्छतु। ( सर्वे = सकलाः राजा यवनीप्रतिहारी चेति सत्वरं-स्वरया = शीघ्रतया उपसर्पन्ति = समीपे गच्छन्ति। )
राजा--( समन्तात् = चतसृषु दिक्षु अवलोक्य = दृष्ट्वा तत्र कमप्यनवलोक्य । ) शून्यं = जनरहितं खलु = निश्चयेन इदं = एतत् स्थानम् = स्थलम् ।
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) अविहा, अविहा हन्त ! आश्चर्यम् । अहम् । अत्रभवन्तं = पूज्यं त्वां पश्यामि = विलोकयामि त्वं = भवान् माम् = माधव्यं न पश्यसि = न विलोकयसि विडालेन = आखुभुजा मार्जारेण गृहीतः = धृतः, वशीकृतः मूषकः = आखुः इव = यथा जीविते = जीवनविषये निराशाः = निर्गता आशा संभावना यस्य स निराशः आशारहितः संवृत्तः = जातः अस्मि = भवामि । अयं भावः यथा मार्जारे गृहीतो मूषकः स्वजीवने निराशो भवति तथैवाहमपि सत्वगृहीतः साम्प्रतं स्वजीवने निराशाी जातोऽस्मीतितात्पर्यम् । विडालधृतमूषक इवाहं जीवने निराशवानस्मि ।
राजा--भोः तिरस्करिणीगर्वित ! तिरस्करिण्या = अदर्शनविद्यया गर्वितः = साहङ्कारः तत्सम्बुद्धौ तिरस्करणीगर्वित ! मदीयं = मामकीनं शस्त्रं त्वां द्रक्ष्यति =
प्रतीहारी—महाराज ! इधर से चलें, इधर से, ( सभी शीघ्रता से पास में आ जाते हैं ) राजा—( चारों ओर देखकर ) खाली ही है यह स्थान ।
( नेपथ्य में )
बचाओ, बचाओ, मैं आपको देख रहा हूँ, क्या आप मुझे नहीं देख रहे हैं ? बिल्ली के द्वारा पकड़े गये चूहे की तरह मैं अपने जीवन के विषय में निराश हो गया हूँ।
विशेष—तिरस्करिणी विद्या के प्रभाव से आक्रमणकारी ने अपने को तथा विदूषक को अदृश्य कर दिया है। बिल्ली और चूहे का दृष्टान्त उपहासास्पद है। संकट में पड़कर भी विदूषक अपनी स्वाभाविक आदत से विवश है। उसके मुख से अभ्यस्त उपमाएँ निकलती रहती हैं। जो मनो-विनोद की हेतु हैं।
राजा—हे तिरस्करिणी विद्या के कारण गर्वीले व्यक्ति ! यद्यपि मैं तुझे नहीं देख रहा हूँ, तथापि मेरा अस्त्र तुझे अवश्य देख लेगा। लो, अपने बाण को धनुष पर चढ़ाता हूँ।