अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३५१

( राजा सशरं धनुरादत्ते ) ( नेपथ्ये )

एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी शार्दूलः पशुमिव हन्मि चेष्टमानम् ।
आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्वा दुष्यन्तस्तव शरणं भवत्विदानीम् ॥ २७ ॥

राजा--( सरोषम् ) कथं मामेवोद्दिशति । तिष्ठ कुणपाशन त्वमिदानीं न भविष्यसि । ( शार्ङ्गमारोप्य ) वेत्रवति सोपानमार्गमादेशय ।

---

= वामहस्तरक्षकं चर्ममयं वस्तु यद्वा हस्तम् अवाप्नोति रक्षकत्वेन लभते इति हस्तावापः = हस्तवारकः तेन सहितं हस्तावापसहितं शरासनं = धनुः ।
( राजा = नृपतिः सशरं = वाणयुक्तं धनुः आदत्ते = यवनीहस्तात् गृह्णाति )
( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) ।

अन्वयः--अभिनवकण्ठशोषणार्थी ( अहम् ) शार्दूलः पशुमिव चेष्टमानं त्वां एष हन्मि आर्तानां भयम् अपनेतुम् आत्तधन्वा दुष्यन्तः इदानीं तव शरणं भवतु ।

नेपथ्ये विदूषकस्य करुणक्रन्दनमाकर्ण्य तद्रक्षणार्थं धनुर्बाणं च गृहीत्वा राजा दुष्यन्त यावत् परिक्रामपि तावदेव नेपथ्ये केनापि अदृश्येन पुंसा प्रोच्यमानं वचनं शुश्राव--एष इति । कण्ठस्य शोणितं कण्ठशोणितं अभिनवं = उष्णं यत् कण्ठशोणितं = गलरक्तं तत् अर्थयते = काङ्क्षति यः सः अभिनवकण्ठशोणितार्थी = उष्णोष्णकण्ठरुधिरपानाभिलाषी एषः एषोऽहम् शार्दूलः = व्याघ्रः पशुमिव = हरिणादिसाधारणं जन्तुमिव चेष्टमानं = इतस्ततो लुण्ठन्तम् प्राणरक्षणार्थं प्रयतमानं त्वां हन्मि = व्यापरायामि आर्तानां भीतानां भयं = भीतिम् अपनेतुं = दूरीकर्तुम्, आत्तधन्वा = अधिज्यधन्वा गृहीतचापः दुष्यन्तो नृपतिः तव सखा इदानीं = अस्मिन् मत्पराक्रमप्रकाशक्षणे तव वध्यमानस्य विदूषकस्य शरणं रक्षकः, सहायकः भवतु = स्यात् यदि तस्य शक्तिरस्ति ।

अयं भावः--नेपथ्येऽश्रूयत् यत् शार्दूलो मृगादीनां रुधिरमिव तव कवोष्णकण्ठशोणितपिपासुरहं त्वां हन्मि । आर्तानां भयनिवारणायात्तधन्वा दुष्यन्तो यदि प्रभवेत् तर्हि समागत्य त्वां रक्षतु । मन्ये, मया गृहीतस्य तव रक्षणे नास्ति तस्य शक्ति, तस्य पश्चात् एव त्वां हन्मीति भावः । अत्रोपमानुप्रासौ अलङ्कारौ प्रहर्षिणी छन्दश्च ।

राजा--( सरोषं = सकोपम् ) कथं = किम् मामेव उद्दिशति = निर्दिशति कुणपाशनं

---

( राजा बाण सहित धनुष लेता है )
( नेपथ्य में )

गर्दन के ताजे खून का प्यासा मैं शेर के समान छटपटाते हुए तुझे अभी मारता हूँ आर्त-त्राणार्थ धनुष धारण करने वाले दुष्यन्त अब तुम्हारी रक्षा करें ॥ २७ ॥

विशेष--यहाँ दुष्यन्त की शक्ति के लिए चुनौती है । यह सुन राजा को क्रोध जागेगा । इसी अभिप्राय से 'दुष्यन्तः शरणं भवतु' का प्रयोग किया गया है। चीते का स्वभाव है कि वह ताजा-ताजा गले का खून पीता है । ताजे खून का इच्छुक होना तथा हाथ पैर चलाते हुए को मारने की बात बीभत्स रस ध्वनित करती है ।

राजा--( क्रोध पूर्वक ) क्या मुझे ही उद्देश्य करके यह कह रहा है ? ठहर राक्षस अब तुम नहीं बचोगे । ( धनुष उठाकर ) सीढ़ी का रास्ता बताओ ।

विशेष--कुणप कहते हैं शव को, कुणपाशन शब्द का तात्पर्य है--कुणपः = शव अशनं = भोजनं यस्य स कुणपाशनः = मुर्दे को खाने वाला राक्षस । राजा ने अनुमान लगाया था कि मनुष्य का खून चाहने वाला होने से यह आक्रमणकारी कोई राक्षस ही होगा ।