अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 438, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३५६
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
मातलिः—सख्युस्ते स किल शतक्रतोरजय्य- स्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता। उच्छेत्तुं प्रभवति यन्न सप्तसप्ति- स्तन्नैशं तिमिरमपाकरोति चन्द्रः॥ ३० ॥
मातलिः—वदति—सख्युरिति।
अन्वयः—स ते सख्युः शतक्रतोः अजय्यः किल त्वं तस्य रणशिरसि निहन्ता स्मृतः। सप्तसप्तिः यत् नैशं तिमिरम् उच्छेत्तुं न प्रभवति तत् चन्द्रः अपाकरोति।
दुर्जयोख्यस्य दानवगणस्य वधाय राजानं दुष्यन्तं प्रेरयन् इन्द्रसारथिर्मातलिराह सख्युस्ते इति सः = दुर्जयो नाम दानवगणः ते = तव सख्युः = मित्रस्य शतक्रतोः = शताव्श्वमेधकर्तुरिन्द्रस्य अजय्यः = प्रयत्नसहस्त्रैरपि जेतुमशक्यः किलेति = प्रसिद्धौ निश्चये वा। त्वं = भवान् दुष्यन्तः तस्य दुर्जयाख्यदानवगणस्य रणशिरसि संग्राममध्ये निहन्ता = घातकः स्मृतोऽसि इन्द्रेण, पूर्वं साहाय्यानुष्ठानादिदानीं दुर्जयाख्यदानवगणस्य निहनाय त्वमेव निश्चितोऽसीति तत्कार्यसम्पत्तये महेन्द्रस्त्वां स्मरतीति ज्ञेयम्। ननु शतक्रतोरप्यजय्यः सः कथं मम जय्यः स्यादित्याशङ्कां परिहर्तुं सहदृष्टान्तमाह—सप्तसप्तिः सप्तसंख्याकाः सप्तयः = अश्वाः यस्य स सप्तसप्तिः =सूर्यः यत् नैशं = निशासम्बन्धिनं रात्रिजातं तिमिरं = तमः अन्धकारं उच्छेत्तुं = नाशयितुं न प्रभवति = न शक्नोति तत् तिमिरं चन्द्रः = शशी इन्दुः अपाकरोति = निरस्यति, दूरी करोति।
अयं भावः—राजर्षे, यद्यपि महाप्रभावस्य ते मित्रस्य शतक्रतोरप्यजय्यः स दानवगणो वर्तते, अथापि देवैरिन्द्रेणैव तस्य भवानेव निहन्ता निश्चितोऽस्ति। अतः शतक्रतोरप्यजय्यं तं कथमहं विजेष्यमीति न शङ्कनीयम्। प्रसिद्धो हि लोके वर्तते दृष्टान्तः यथा सहस्रकरोऽपि दिवाकरो यन्नैशं तमो न दूरीकरोति तदुदीयमान एव चन्द्रः सहसा दूरीकरोति। तस्मादिदानीं निःशङ्केन भवता स्वयं शस्त्रं गृहीत्वा इन्द्ररथमारुह्य अतुलशक्तेरपि महेन्द्रस्यावध्यदुर्जयदानवविजयाय प्रस्थातव्यमिति भावः। अत्र दृष्टान्तालङ्कारः प्रहर्षिणीवृत्तञ्च।
कीर्तन करते हुए हमेशा भ्रमण किया करते हैं। ये गोदोहन मात्र से अधिक कहीं नहीं ठहरते। असुर, किन्नर, गन्धर्व, राजर्षि, महर्षि एवं भगवद्भक्तों के पास आते जाते रहते हैं।
मातलि—वे राक्षस समूह आपके मित्र इन्द्र के लिए अजेय हैं? आप संग्राम में उनको मारने वाले माने गये हैं। भगवान् भास्कर जिस रात के अन्धकार को विनष्ट करने में नहीं सामर्थ होते हैं उसको चन्द्रमा दूर करते हैं॥ ३०॥
विशेष—विपत्ति के समय मित्र की सहायता करना अत्यावश्यक धर्म बताया गया है। भारतीय मान्यता के अनुसार सौ अश्वमेध यज्ञ करने से चक्रवर्ती राजा इन्द्र होता है और हरे रंग के सात घोड़ों के रथ पर सवार होकर चलने के कारण सूर्य सप्तसप्ति कहलाते हैं। नैशं का अर्थ निशा सम्बन्धी है। मातलि ने राजा को चन्द्रमा बनाकर उनको प्रशंसा की साथ ही इन्द्र की असमर्थता छिपाने के लिए उन्हें सूर्य कह दिया और उनकी विवशता भाग्य के कारण बताई दोनों के औचित्य का निर्वाह करते हुए यह दिखाया गया है कि अधीन को अधिकारी के सम्मान का ध्यान सर्वदा रखना चाहिए। अतः आप शस्त्र धारण किए हुए ही इस इन्द्र रथ पर चढ़कर विजय के लिए प्रस्थान करें।
पाठा०—१. शतक्रतोरवध्यस्तस्य।