अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 437, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः । ३५५
( प्रविश्य )
विदूषकः—अहं जेण इट्ठिपसुमारं मारिदो सो इमिणा साअदेण अहिणंदीअदि।
[ अहं येनेष्टिपशुमारं मारितः सोऽनेन स्वागतेनाभिनन्द्यते । ]
मातलिः( सस्मितम् )—आयुष्मन्, श्रूयतां ^१यदस्मि हरिणा ^२भवत्सकाशं प्रेषितः ।
राजा—अवहितोऽस्मि ।
मातलिः—अस्ति कालनेमिप्रसूतिर्दुर्जयो नाम दानवगणः ।
राजा—अस्ति । श्रुतपूर्वं मया नारदात् ।
( प्रविश्य = प्रवेशं कृत्वा )
विदूषकः—राज्ञा क्रियमाणं मातलेः स्वागतं दृष्ट्वा विदूषकः सासूयं वदति—येन मातलिना अहं इष्टिपशुमारं इष्टेः यज्ञस्य पशुबलिः स इव मारति, निहतः = यज्ञपशुवन्मारितः, ग्रीवायां गृहीत्वा मुष्ट्यादिना क्रूरतरं ताडितः। यथा यज्ञे पशु मार्यते तथैव मारितः, सः = मातलिः अनेन = एतेन नृपेण स्वागतेन स्वागत शब्दोच्चारणेन अभिनन्द्यते = समाद्रियते। विसदृशमेतद्वयस्यस्य रिपोरपि स्वागतकरणात् महत्ते औदार्यमेतदित्यशयः ।
मातलिः—इन्द्रसारथिः विदूषकवचनेन सस्मितमाह—आयुष्मन् = चिरजीविन् ! श्रूयताम् = आकर्ण्यतां यदस्मि यदर्थमहं हरिणा = महेन्द्रेण भवतः सकाशं = आयुष्मता समीपे प्रेषितः = प्रहितः ।
राजा—अवहितोऽस्मि = सावधानोऽस्मि ।
मातलिः—कालनेमिप्रसूतिः— कालनेमेः प्रसूतिः सन्ततिः जन्म यस्य स कलिनेमिप्रसूतिः = कालनेमिराक्षसवंशप्रभवः दुर्जयोनाम दानवगणः दैत्यसमूहः अस्ति = वर्तते ।
राजा—अस्तीति श्रुतपूर्वं नारदाद् मया पूर्वमेव श्रुतमस्ति ( नारदात्तद्वृत्तान्तं श्रुतमानस्मीतिभावः ।
( प्रवेशकर )
विदूषक—मैं जिसके द्वारा यज्ञीय पशु के समान मारा जा रहा था, वह इस राजा के द्वारा स्वागतपूर्वक सत्कृत किया जा रहा है ।
मातलि—( मुस्कराहट के साथ ) चिरंजीविन् ! सुनिए, जिसके निमित्त मैं देवराज महेन्द्र के द्वारा आपके पास भेजा गया हूँ ।
राजा—सुनने के लिए सावधान हूँ, कहिए ।
मातलि—कालनेमि का वंशज दुर्जय नामक दानवों = राक्षसों का एक समूह है ।
विशेष—कालनेमि हिरण्यकश्यपु का पुत्र था, इसके सौ सिर और सौ हाथ थे, विष्णु ने इसका वध किया था । कश्यप की पत्नी दनु से उत्पन्न पुत्र दानव कहे जाते हैं। राक्षसों सा व्यवहार करने से उन्हें राक्षस भी कहा जाता है। अस्ति का प्रयोग प्रारम्भ में कथा कहने के लिए आता है और कभी-कभी भूतकाल में भी प्रयोग किया जाता है ।
राजा—हाँ मैंने नारदजी से इसे सुन रखा है ।
विशेष—देवर्षि नारद ब्रह्माजीके १० मानस पुत्रों में एक हैं, जो वीणा लेकर भगवन्नाम-
पाठा०—१. यदर्थमस्मि । २. त्वत्सकाशं ।