भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 454, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 454

३७२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव प्रजापतिः । सुरासुरगुरुः सोऽत्र सपत्नीकस्तपस्यति ॥ ९ ॥

दक्षिणेनेलावृत्तं निषधो हेमकूटो हिमालय इति त्रयो हरिवर्षकिम्पुरुषवर्षभारतवर्षाणां मर्यादा गिरयः । विष्णुपुराणे च—

हिमवान् हेमकूटश्च निषधस्तस्य दक्षिणे ।
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरेवर्षपर्वताः ॥
प्रथमं भारतं वर्षं ततः किं पुरुषं स्मृतम् ।
हरिवर्षं तथैवान्यत् मेरोर्दक्षिणतो द्विज ॥

अन्वयः—स्वायम्भुवात् मरीचेः यः प्रजापतिः प्रबभूव सुरासुरगुरुः स सपत्नीकः अत्र तपस्यति ।

हेमकूटपर्वतस्य माहात्म्यातिशयं वर्णयन् देवराजसारथिः मातलिर्नृपतिं दुष्यन्त-मभिधत्ते--स्वायम्भुवादिति । स्वयं भवतीति स्वयम्भू्रब्रह्मा तस्य स्वयम्भुवोऽपत्यं स्वायम्भुवः ब्रह्मणोमानसपुत्रः तस्मात् स्वायम्भुवात् मरीचेः मरीचिनाम्नो ब्रह्मणो मानसपुत्रात् यः प्रजापतिः = लोकस्रष्टा कश्यपः इति प्रबभूव जज्ञे सुरासुरगुरुः सुराणां = देवानाम् असुराणां = दानवानां च गुरुः=पिता सः = मारीचः सपत्नीकः, पत्न्या = अदित्या सह अत्र = अस्मिन् हेमकूटो तपस्यति = तपश्चरति, तपस्यां कुरुते ।

अर्थ भावः—हे राजन् ! पश्य पुरो दृश्यमानं एष खलु हेमकूटो नाम किंपुरुषवर्षवर्ती मर्यादापर्वतः तपसः सिद्धिभूमिश्च स्वयंभुवो यत्र ब्रह्मणो मानसपुत्रात् स्वायंभुवात् मरीचिः तस्मात् मारीचेः समुत्पन्नः सुरासुरजनकः सर्वलोकनमस्यो भगवान् महर्षिकश्यपः स्वभार्यया आदित्या सह तपश्चरन् सुखेन निवसति तस्मात् सकललोकातिक्रान्तो हेमकूटपर्वतस्य महिमा वर्तते । अत्र छेकवृत्यनुप्रासो अलङ्कारो अनुष्टुप्छन्दश्च ॥ ९ ॥


स्वयम्भू ब्रह्माजी के मानस पुत्र महर्षि मरीचि से जो प्रजापति उत्पन्न हुए हैं, वे ही सुर और असुरोंके पिता कश्यप जी इस हेमकूट पर्वत पर अपनी पत्नी अदिति के साथ तपस्या करते हैं ॥९॥

विशेष—पौराणिक भूगोल के अनुसार दृश्यमान संसार सात द्वीपों में विभक्त माना गया है । जैसे ( १ ) जम्बूद्वीप ( २ ) प्लक्षद्वीप ( ३ ) शाल्मलिद्वीप ( ४ ) कुशद्वीप, ( ५ ) क्रौञ्चद्वीप ( ६ ) शाकद्वीप तथा ( ७ ) पुष्करद्वीप । इनमें प्रथम जम्बूद्वीप के अन्तर्गत नव वर्ष हैं, जिनके नाम हैं ( १ ) कुरु वर्ष ( २ ) हिरण्मय वर्ष ( ३ ) रम्यक वर्ष ( ४ ) इलावृत्त वर्ष ( ५ ) हरिवर्ष ( ६ ) केतुमालवर्ष ( ७ ) भद्राश्व वर्ष ( ८ ) किंपुरुषवर्ष और ( ९ ) भारतवर्ष । इन वर्षों के विभाजक हैं वर्षपर्वत, जिनके नाम हैं—हिमवान, हेमकूट, निषध, नील, श्वेत और शृङ्गी । इन्हीं वर्षपर्वतों के द्वारा तत्तव देशों के विभाजन होने के कारण उन देशों के नाम तत्तत् वर्ष हो गये हैं ।

इन नव वर्षों में चतुर्थ इलावृत्त वर्ष सबके बीच में है । इलावृत्त के दक्षिण क्रमशः तीन वर्ष हैं ( १ ) हरिवर्ष ( २ ) किंपुरुषवर्ष एवं ( ३ ) भारतवर्ष । इलावृत्त से उत्तर में हैं ( १ ) रम्यक वर्ष ( २ ) हिरण्मय वर्ष तथा ( ३ ) कुरुवर्ष । इलावृत्त के पूर्व केवल केतुमाल वर्ष है तथा पश्चिम में भद्राश्व वर्ष है । इस प्रकार सभी वर्षों से उत्तर में कुरु वर्ष है और दक्षिण में भारतवर्ष । भारत-वर्ष के उत्तर में स्थित किंपुरुष वर्ष है । इन दोनों वर्षों का विभाजक हिमवान् ( हिमालय ) पर्वत है । हिमालय के उत्तर किंपुरुष वर्ष है । किंपुरुष वर्ष तथा हरिवर्ष का विभाजक हेमकूट पर्वत है, जो सुवर्णमय शिखर होने के कारण यह पर्वत पीला दिखाई पड़ता है । यहीं महर्षि कश्यप की तपोभूमि है ।