अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः

३७७

राजा—( अवतीर्य ) मातले ! भवान् कथमिदानीम् ।
मातलिः—संयन्त्रितो मया रथः । वयमप्यवतरामः । ( तथा कृत्वा ) इत आयुष्मान् ( परिक्रम्य ) दृश्यन्तामत्रभवतामृषीणां तपोवनभूमयः ।
राजा—ननु विस्मयादवलोकयामि ।

प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने
तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे धर्म्याभिषेकक्रिया ।

राजा—( रथादवतीर्य मातलिं ब्रूते ) मातले ! भवान् कथमिदानीं = सम्प्रति किं करिष्यति भवान् ?
मातलिः—संयन्त्रितः = सम्यगवस्थापितः, समवस्थापितो मया रथः = स्यन्दनः वयम् = अहमपि अवतरामः = अवतरामि ( तथा कृत्वा = पूर्वोक्तप्रकारं विधाय, अवतीर्य ) इत आयुष्मान् = अनेन मार्गेण आगच्छतु भवान् ( परिक्रम्य = मण्डलाकृति चलित्वा ) दृश्यन्ताम् = अवलोक्यन्ताम्, अत्रभवताम् = पूज्यानाम् ऋषीणां = मुनीनाम् तपोवनभूमयः तपोवनसम्बन्धिनो भूभागाः अस्मदागमनपर्यन्तं त्वं समयबन्धनपूर्वकपालनमात्रेण तिष्ठेति भावः ।
मातल्युक्तमनुमोदमानो राजा आह—विस्मयात् = विस्मयमवलम्ब्य अवलोकयामि = पश्यामि ।

अन्वयः—सत्कल्पवृक्षे वने उचिता प्राणानां वृत्तिः अनिलेन ( भवति ) काञ्चनपद्मरेणुकपिशे तोये धर्म्याभिषेकक्रिया ( भवति ) रत्नशिलातलेषु ध्यानं ( भवति ) विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमः ( भवति ) अन्यमुनयः तपोभिः यत् काङ्क्षन्ति तस्मिन् अमी तपस्यन्ति ॥ १२ ॥

महर्षेः कश्यपस्याश्रमावलोकने सर्वतो विस्मयमनुभवन् राजा दुष्यन्तो मातलिं ब्रूते—प्राणानामिति । सत्कल्पवृक्षे-सत् = विद्यमानाः कल्पवृक्षाः = वाञ्छापूरका सुरद्रुमा यस्मिन् स तस्मिन् सत्कल्पवृक्षे वने = कल्पतरुकानने उचिता तपश्चरणयोग्या अवश्यकर्त्तव्या च वृत्तिः = जीवनधारणम् अनिलेन = वायुना भवति । काञ्चनपद्मरेणुकपिशे काञ्चनपद्मानां = सुवर्णकमलानां रेणुभिः परागैः कपिशे = पिङ्गलवर्णे स्वर्गकमलकिञ्जल्कपिङ्गलवर्णे तोये = जले धर्म्याभिषेकक्रिया धर्माय = पुण्याय अभिषेकस्य = स्नानस्य क्रिया = विधिः निर्वर्त्यते रत्नशिलातलेषु रत्नानां = मणीनां शिलातलेषु प्रस्तर-

---

राजा—( उतर कर ) मातले ! अब आप क्या करेंगे ?
मातलि—मैंने रथ में लाग ( ओट ) लगाकर इसे निश्चल बना दिया है, अब हम भी उतरते हैं ( स्वयम् भी उतरकर ) आयुष्मान् इधर चलें ( चारों ओर घूमकर ) पूज्य ऋषियों के स्थानों को देखिए ।
राजा—वस्तुतः मैं आश्चर्य से देख रहा हूँ—
जहाँ समस्त मनोरथों को पूर्ण करने वाले कल्प वृक्ष विराजमान हैं, वहाँ भी ये ऋषि गण केवल वायु का पानकर प्राणों को धारण कर रहे हैं । स्वर्ण कमलों के पराग से पीले रङ्ग के पानी में पुण्य-

---

पाठा०—१. पुण्याभिषेकक्रिया ।