भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 462, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 462

३८० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

मातलिः—आयुष्मन् साधयाम्यहम् । ( इति निष्क्रान्तः ) राजा—( निमित्तं सूचयित्वा )—

मनोरथाय नाशंसे किं बाहो स्पन्दसे ^१वृथा । पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि ^२परिवर्तते ॥ १३ ॥

( नेपथ्ये ) मा खु चावलं करेहि । कहं गदो जेव अत्तणो पकिदिं । [ मा खलु चापलं कुरु । कथं गत एवात्मनः प्रकृतिम् । ]


मातलिः—हे आयुष्मन् ! अहं साधयामि = गच्छामि ( एति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः रङ्गमञ्चाद्बहिर्गतः )

राजा—( निमित्तं = शकुन सूचयित्वा = प्रकटीकृत्य ) तस्य प्रियाप्राप्तिसूचकत्वेन समुद्बुद्धप्रियार्थपरित्यागखेदो राजा सानुशयमाह—मनोरथायेति ।

अन्वयः--हे बाहो ! मुधा कि स्पन्दसे मनोरथाय न आशंसे, श्रेयः पूर्वम् अवधीरितम्, दुःखं हि परिवर्द्धते ।

कश्यपाश्रमे स्पन्दमानदक्षिणभुजो नृपतिः दुष्यन्तः तत्स्पन्दनस्य शकुन्तलोपलब्धि-सूचकत्वात् तदसंभाव्यत्वात् सानुशयमाह—मनोरथायेति । हे बाहो ! = अयि मम दक्षिणहस्त ! मुधा = व्यर्थं किं स्पन्दसे = किं स्फुरसि यतः मनोरथाय = शकुन्तला-प्राप्तिरूपाय स्वाभिलषिताय, न आशंसे = नहि आशां करोमि, शकुन्तलायाः प्राप्तये हृदि आशां न धारयामि, हि = यतः पूर्वावधीरितम्-पूर्वं = प्राक् अवधीरितं = पूर्वावधीरितम् श्रेयः = कल्याणम् सुखसाधनं प्रियादुःखं = कृच्छ्रेण परिवर्तते = निवर्तते, पुनरायाति यद्वा दुःखरूपेण परिवर्तते = परिणमति, यद्वा श्रेयो मया स्वयमेव तिरस्कृतं, सम्प्रति दुःखमात्रमेवावशिष्यते । अतः क्व सुखम् ? अहेतु केवलं दुःखमागस्मि । अर्थात् हे दक्षिणहस्त ? वृथा ते स्फुरणम् प्रियाप्राप्तिविषये सर्वथाऽहं निराशः । अत्रार्थान्तरन्यासातिशयोक्त्यलंकारौ छन्दश्चानुष्टुप् ॥ १३ ॥

बालप्रवेशमुपक्रमते ( नेपथ्ये ) उपमातृस्थानीये द्वे तापस्यौ केसरीकिशोरकं कर्षन्तं कमपि बालं निषेधयतः—मा खलु चापलं कुरु = चञ्चलतां अकृत्यं न विधेहि, आत्मनः


मातलि—आयुष्मन्, मैं जा रहा हूँ । ( निकल जाता है )

राजा—( शुभ शकुन की सूचना का अभिनय करके ) हे दक्षिण बाहु ! मैं यहाँ शकुन्तला रूप अभीष्टप्राप्ति की आशा नहीं करता हूँ । व्यर्थ क्यों फड़क रहे हो ? निश्चय ही पहले तिरस्कृत किया गया कल्याण दुःख के रूप से बदल जाता है ॥ १३ ॥

विशेष—पुरुष का दक्षिण तथा स्त्रियों का वाम भाग फड़कना शुभ होता है । पुरुष की दक्षिण भुजा का फड़कना और स्त्रियों के वामभाग का फड़कना अपने प्रियजन के समागम की सूचना देता है । वाल्मीकि रामायण में धनुर्भंग के प्रसङ्ग में लिखा हुआ है कि उस समय जानकी जी की और परशुर मजी की बाईं आँख फड़कने लगी थी, परिणाम स्वरूप सीताजी को शुभ राम की प्राप्ति हुई और परशुरामजी की अशुभ पराजय हुई है—

अस्पन्द लोचनं वामं जानकीजामदग्नयोः ।

( नेपथ्य में ) अरे बालक ! ऐसी चञ्चलता मत कर । जिस किसी के आगे भी तूँ अपनी चपल प्रकृति को दिखलाया ही करता है ।


पाठ—१. मुधा । २. परिवर्धते ।