अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 463, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तमोऽङ्कः
३८१
राजा— (कर्णं दत्त्वा) अभूमिरियमविनयस्य। को नु खल्वेष निषिध्यते। (शब्दानुसारेणावलोक्य सविस्मयम्) अये को नु खल्वयमनुबध्यमानस्तपस्विनीभ्यामबालसत्त्वो बालः।
अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लिष्टकेसरम्।
¹प्रक्रीडितुं सिंहशिशुं बलात्कारेण कर्षति ॥ १४ ॥
स्वस्य क्षत्रियस्य बालस्य वा प्रकृतिं = स्वभावं गतः = प्राप्त एव, स्वभावचापलं कृतवानेवेति भावः।
राजा— कर्णं ददानः तच्छृण्वन् राजा स्वगतमाह—इयम् = एषा तपोवनभूमिः अविनयस्य = औद्धत्यस्य चपलतायाः अभूमिः = अस्थानम्, अत्र मारीचाश्रमे अविनयस्यावकाशो नास्तीतिभावः। दुष्यन्तः सकौतुकमाह—अये = भोः को नु = कः खलु अयम् = एषः तपस्विनीभ्यां = तापसीभ्याम् अनुबध्यमानः = अनुगम्यमानः, बालस्य = शिशोः सत्त्वं = बलमिव बलं यस्य स बालसत्त्वः न बालसत्त्वः अबालसत्त्वः अथवा अबालस्येव प्रौढस्येव सत्त्वं यस्यासौ अबालसत्त्वः युवेव महाबलः बालः=शिशुः बालकस्याबालसत्त्वमुपपादयति—
अन्वयः— प्रक्रीडितुम् आमर्दक्लिष्टकेसरम् अर्धपीतस्तनं सिंहशिशुं बलात्कारेण मातुः कर्षति।
तथाविधं बालकं विलोक्य नृपतिर्दुष्यन्तः सकौतुकमाश्चर्यसहितं च वचोऽवोचत्—अर्धपीतस्तनमिति। प्रक्रीडितुं = क्रीडां कर्तुं, मनोविनोदार्थम्, आमर्दक्लिष्टकेसरम्—आमर्देन = स्वकृताकर्षणवेगेन, मातृजिह्वया लेहनेन, उधसो हननेन वा क्लिष्टाः = विकीर्णा केशराः = गलबालाः सटाः यस्य सः तं आमर्दक्लिष्टकेसरम् अर्धपीतस्तनं = अर्धं = असमग्रं अपूर्णं यथा स्यात्तथा पीतः = पानंकृतः स्तनो येन सः तम अर्द्धपीतस्तनम्, किञ्चिदपीतस्तन्यम् सिंहशिशुं = केसरकिशोरम् बलात्कारेण प्रसह्य मातुः = जनन्याः सिंहाः सकाशात् सिंहिकोपमगणयित्वा कर्षति = अपनयति।
अयं भावः— तथाविधं शिशुभवलोक्य सकौतुकं राजर्षिर्दुष्यन्तः स्वमनसि विचारयति—कोऽयमबालसत्त्वो बालः, यः किल क्रीडया मनोविनोदमात्रमेव कर्तुं सिहीस्तनं पिबन्तं केसरकिशोरकं बलात्कारेण कर्षति। अत्रोदात्तः स्वभावोक्तिश्चालङ्कारौ अनुष्टुप् छन्दश्च॥ १४॥
राजा— (कान लगाकर) यह स्थान तो उद्दण्डता का नहीं है। तो यह कौन रोका जा रहा है? (जिधर से शब्द आया था, उधर देखकर आश्चर्यपूर्वक) दो तपस्विनियों के द्वारा अनुगमन किया जाता हुआ प्रौढोचित्त बल से सम्पन्न यह बालक कौन है? और किसका है?
जो कि सिंह बच्चे को उसकी माता सिंहनी के स्तनों को पूरा-पूरा पीने के पहले ही उसके केसर के बालों को पकड़कर खेलने के लिए जबरदस्ती हाथ से ही खींच रहा है॥ १४॥
विशेष— साधारण जीव के बच्चों को भी उसकी इच्छा के विरुद्ध खींचना कठिन है, फिर भी सिंह के बच्चे को उसकी मां की गोद से आधा ही स्तन पीने पर खींचना तो असंभव-सा प्रतीत होता है। भरत अभी अल्पवय का बालक था, किन्तु उसमें साहस कूट कूटकर भरा था। ऐसा साहसिक कर्म करता था कि साधारण बालकों में संभव न था। इसके लिए उसमें अबालसत्त्व बताया गया है।
पाठा०— १. विलम्बिनं सिंहशिशुं करेणाहत्य कर्षति।