अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३८२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

---

( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टकर्मा तपस्विनीभ्यां सह बालः )

बालः—जिंभ सिंघ दंताइं दे गणइस्सं । [ जृम्भस्व सिंह दन्तांस्ते गणयिष्ये । ]

प्रथमा—अविणीद किं णो अपच्चणिव्विसेसाणि सत्ताणि विप्पअरेसि । हंत वड्ढइ दे संरंभो । ठाणे खु इसिजणेण सव्वदमणो त्ति किदणामहेओ सि । [ अविनीत किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि । हन्त वर्धते तव संरंभः । स्थाने खलु ऋषिजनेन सर्वदमन इति कृतनामधेयोऽसि । ]

राजा—( आत्मगतम् ) किं नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे स्निह्यति मे मनः । नूनमनपत्यता मां वत्सलयति ।

---

( ततः = तत्पश्चात् यथानिर्दिष्टकर्मा — यथानिर्दिष्ट = निर्देशानुरूपं सिंहशावका-कर्षणरूपं कर्म = कार्यं यस्यासौ यथानिर्दिष्टकर्मा तापसीभ्यां = तपस्विनीभ्यां सह = साकं बालः = बालकः प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते )

बालः—हे सिंह ! = हे शार्दूल ! जृम्भस्व = मुखं व्यादेहि ते = तव दन्तान् = रदान् गणयिष्ये यदा त्वया मुखं व्यादास्यते तदा मया ते दन्ताः गणयिष्यन्ते इति भावः ।

प्रथमा—अविनीत = दुःशील ! रे उच्छृङ्खल । किं = किमर्थं नः = अस्माकम्, अपत्येभ्यः = सन्तानेभ्यः निर्विशेषाणि सदृशानि पुत्रवत्पालितानि सत्त्वानि सिंह-व्याघ्रादिजीवान् विप्रकरोषि क्रोशयसि उत्पीडयसि कुपितान् करोषि । हन्त = हा तव = ते संरम्भः = धाष्टर्यं निर्बन्धः वर्द्धते = एधते । स्थाने = युक्तमेव उचितमेवास्ति यत् ऋषिजनेन = मुनिगणेन सर्वदमन सर्वान् दमयति = अभिभवतीति सर्वेषां दमनकरणा दन्वर्थनामाधेय इति = इत्थं नामधेयं = नामकृतं विहितम् असि = वर्तसे ।

राजा—स्वस्वरूपस्य पुत्रस्य दर्शनेन वात्सल्याकुलहृदयो विमृशति--किन्तु खलु = निश्चयेन अस्मिन् = पुरतोदृश्यमाने बाले शिशौ औरसे उरसो हृदयाज्जायते इत्यौरसः तस्मिन् औरसे = स्वेन उत्पादिते, आत्मजे पुत्रे = तनये इव मे = मम मनः = मानसं स्निह्यति = अनुरज्यते ! नूनं = निश्चयेन अनपत्यता = सन्तानराहित्यमेव, मां वत्सलयति = स्नेहयति, स्नेहे प्रवर्तयति । अनपत्यो हि अन्यस्य बालं विलोक्य तस्मिन् स्वबालवत् स्निह्यति । अहमनपत्योऽस्मीतं हेतोरेव सुन्दराकारेऽस्मिन् बालके मम चेतः स्नेहेन समाकृष्टं भवतीति भावः ।

---

( तत्पश्चात् दो तपस्विनियों के साथ शेर के बच्चे का केशर पकड़ कर जबरदस्ती खींचते हुए बालक का प्रवेश )

बालक—अरे सिंह के बच्चे ! तू अपना मुँह खोल, मैं तेरे दांतों को गिनूँगा ।

पहली तापसी--अरे अविनीत ! हमारे द्वारा पुत्रों की तरह पाले हुए जीवों को इस प्रकार कष्ट क्यों देता है ? हा हन्त तेरी धृष्टता तो प्रतिदिन बढ़ती ही जा रही है, ऋषि लोगों ने तेरा नाम सर्वदमन ठीक ही रखा है । तू किसी से भी नहीं डरता ।

राजा—( मन ही मन ) न मालूम क्यों इस बालक के प्रति मेरे हृदय में अपने औरस पुत्र की तरह स्नेह हो रहा है ? ठीक है, मेरी सन्तानहीनता ही मुझे दूसरे के बच्चों में स्नेह पैदा कर रही है ।

विशेष—यहाँ विचित्र नाटकीय स्थिति का दिग्दर्शन है । अपने औरस पुत्र को भी दूसरे