अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 466, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३८४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रथमा--वच्छ इदं बालमिदंअं मुंच । अवरं दे कीलणअं दाइस्सं । [ वत्स एनं बालमृगेन्द्रं मुञ्च । अपरं ते क्रीडनकं दास्यामि । ]
बालः--कंहि । देहि णं । [ कुत्र । देहि तत् । ] ( इति हस्तं प्रसारयति । )
राजा--( बालस्य हस्तमवलोक्य ) कथं चक्रवर्तिलक्षणमप्यनेन धार्यते । तथा ह्यस्य--
प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो विभाति जालग्रथिताङ्गुलिः करः ।
अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्धरागया नवोषसा भिन्नमिवैकपङ्कजम् ॥ १६ ॥
अयं भावः--अणुरप्यग्नेः स्फुलिङ्गः काष्ठसंयोगाद् यथा प्रवृद्धो महते तेजसे सम्पद्यते तथैवायं बालः अनल्पस्य महापुरुषतेजसो बीजमिव समयापेक्षो वर्द्धिष्णुर्विभाव्यते अत्रोपमानुप्रासौ अलङ्कारौ छन्दश्चानुष्टुप् ॥ १५ ॥
प्रथमा--वत्सः = पुत्रः ! एनं = इमं बालमृगेन्द्रं सिंहशिशुं मुञ्च तदाकर्षणं परित्यज अपरं अन्यत् ते = तुभ्यं, क्रीडनकम् = क्रीडासाधनं दास्यामि = वितरामि ।
बालः--कुत्रः = क्व, देहि = वितर तत् क्रीडनकम् ( इति = एवमुक्त्वा क्रीडन-कादानार्थं हस्तं = प्रसारयति )
राजा--शिशोः प्रसारिते करे राजचिह्नानि पश्यन् राजा साश्चर्यं कथयति--अनेन = अमुना बालकेन चक्रवर्तिलक्षणम् चक्रे = राजमण्डले वर्तते यः स चक्रवर्ती तस्य लक्षणं = चिह्नम् इति चक्रवर्तिलक्ष्म = सामुद्रिकोक्तं साम्राज्यचिह्नं ध्वजचापाङ्कुशशशाङ्कं च धार्यते तथाहि पश्य बालस्य ।
अन्वयः--प्रलोभ्यवस्तु प्रणयप्रसारितः जालग्रथिताङ्गुलिः अस्य करः इद्धरागया नवोषसा भिन्नम् अलक्ष्यपत्रान्तरम् एकपङ्कजमिव विभाति ।
क्रीडनकायाचनाय तपस्विन्याः समक्षे पाणिं प्रसारयतो बालकस्य हस्ते लौहित्यातिशयं विलोक्य चक्रवर्तिलक्षणं निर्धारयन् राजा वदति--प्रलोभ्येति । वस्तुतः प्रणयेन = अभिलाषेण प्रकर्षेण लोभ्यं प्रलोभ्यं, प्रलोभ्यं च तद्वस्तु प्रलोभ्यवस्तु तस्मिन् प्रणयेन प्रसारितः प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितः = लोभनीयक्रीडनकयाञ्चाप्रसारितः, जलवद्
मिलते ही वह स्फुलिङ्ग बढ़कर अतिप्रचण्डरूप हो जाता है, वैसे ही यह बालक समय पाकर बड़ा भारी तेजस्वी, प्रतापी तथा वीर हो जायेगा, ऐसा मुझे मालूम पड़ता है ॥ १५ ॥
विशेष--जैसे आग की चिनगारी इन्धन की अपेक्षा रखती है। इसके मिलते ही वह महान लपटों को फेंकती हुई असह्य हो जाती है। ठीक इसी प्रकार तेज का बीजभूत यह बालक भी भविष्य में यौवन सहारा पाकर अत्यन्त प्रतापी होगा।
पहली तापसी--बेटा, इस सिंहशावक को छोड़ दो तुम्हें दूसरा खिलौना दूँगी।
बालक--कहाँ है दो वह मुझे। ( ऐसा कहकर हाथ पसारता है )
राजा--( बालक के हाथ को देखकर ) क्या यह चक्रवर्ती राजा के लक्षण को धारण करता है ? जैसे कि इसका--
ललचाने वाली वस्तु के लिए प्रेम के कारण फैलाया गया, जाल की तरह गूँथी अँगुलियों से युक्त इसका हाथ समृद्ध लालिमा से सम्पन्न नवगत उषा के द्वारा विकसित किये गये जिसकी पंखुड़ियों का मध्यभाग दिखाई नहीं पड़ता अपूर्व कमल की भाँति प्रतीत होता है ॥ १६ ॥
विशेष--यहाँ हाथ की उपमा कमल से दी गई है। अंगुलियों के बीच के भागों में छिद्र नहीं