अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 468, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३८६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
बालः—इमिणा एव्व दाव कोलिस्सं। [ अनेनैव तावत्क्रीडिष्यामि । ] ( इति तापसीं विलोक्य हसति )
राजा—स्पृहयामि खलु दुर्ललितायास्मै—
आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासै- रव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान् वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ॥ १७ ॥
बालः—अनेनैव सिंहशिशुनैव तावत् = यावन्मृगमयूरो नानीयते तावत्पर्यन्तं क्रीडिष्यामि ( इति = इदमुक्त्वा तापसीं = तपस्विनीम् विलोक्य = दृष्ट्वा हसति=विहसति ) ।
तथाविधं दृष्ट्वा राजा स्वगतं वदति—खलु = निश्चयेन दुर्ललिताय = दुर्दान्ताय, धृष्टाय अस्मै = बालकाय स्पृहयामि = वाञ्छामि, एनमालोक्य नितरां प्रसीदामि । धृष्टेऽस्मिन् बालके बाढमाकृष्टं मे चेत इति भावः ।
अन्वयः—धन्याः अनिमित्तहासैः आलक्ष्यदन्तमुकुलान् अव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् अङ्काश्रयप्रणयिनः तनयान् वहन्तः तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ॥ १७ ॥
तथाविधं बालकमवलोक्य समुद्बुद्धानपत्यताखेदो राजा दुष्यन्तः स्वगतमेवानुशोचति—आलक्ष्येति । धन्याः=सुकृतिनो जनाः अनिमित्तहासैः = निष्कारणप्रहासैः, निरभिसन्धिभिः हासैः आलक्ष्य दन्तमुकुलान् आ = ईषल्लक्ष्यं आलक्ष्यं ईषददृशाः दन्तमुकुलाः = दन्ताः मुकुलानीवेति दन्तमुकुला दशनाङ्कुरा अभिनवोद्गता दन्ता येषां ते तान्—आलक्ष्यदन्तमुकुलान् = ईषद्विकसितदन्तमुकुलान्, अव्यक्ताः = अपरिस्फुटाः वर्णाः = अक्षराणि यासु ता अव्यक्तवर्णा अत एव रमणीया = श्राव्या वचसां प्रवृत्तिः=वाक्यप्रसारः वाक्योच्चारणं येषां ते तान् अव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनः—अङ्के=उत्सङ्गे यः आश्रयः = स्थितिः तत्र प्रणयः = वाञ्छा अस्ति येषां ते तान् अङ्काश्रयप्रणयिनः तनयान् = औरसान् पुत्रान् वहन्तः = क्रोडे कुर्वन्तः तदङ्गरजसा = तदङ्गपङ्करागेण मलिनी भवन्ति = धूलिधूसरा जायन्ते ।
अर्थात् ये खलु सुकृतिनः त एवेदृशान् तनयान् कोडे कुर्वन्तः तदङ्गमृण्मलिना भवन्ति। अत एव ते धन्याः, अहन्तु अधन्य एवास्मि नेदृशं मे मागधेयमितिभावः । अत्रस्वभावोक्तिरप्रस्तुतप्रशंसा चालङ्कारौ वसन्ततिलकावृत्तञ्च ॥ १७ ॥
बालक—इस सिंह के बच्चे से ही तबतक खेलूँगा। (यह कहकर तापसी को देख हँसता है।)
राजा—इस हठीले बालक को देखकर प्यार करने के लिए मेरा मन ललच रहा है।
बिना कारण हँसने से जिसके दांतों की पंक्तियाँ कुछ-कुछ विकसित-सी दिखाई पड़ रही हैं। तोतली बोली से जिनका बोलना मनोहर लगता है, और जो गोद में बैठने के लिए ललच रहे हैं, ऐसे अपने पुत्रों को गोद में बैठाकर उनकी धूलि से कोई भाग्यशाली एवं पुण्यात्मा लोग ही मलिन एवं धूलिधूसरित होते हैं। अर्थात् मिट्टी में खेलते हुए बालक भाग्यवान् पुरुषों की ही गोद में आकर बैठते हैं और उनको भी धूलिधूसरित करते रहते हैं ॥ १७ ॥