अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३८८	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

तापसी—भद्दमुह ण खु अअं इसिकुमारओ। [ भद्रमुख न खल्वयं ऋषिकुमारः । ]

राजा—आकारसदृशं चेष्टितमेवास्य कथयति । स्थानप्रत्ययात्तु वयमेवं तर्किणः । ( यथाभ्यर्थितमनुतिष्ठन् बालस्पर्शमुपलभ्य आत्मगतम् )—

यस्य स तादृशेन आश्रमविपरीताचारेण त्वया = बालेन जन्मतः = जन्मन् आरभ्य सत्त्व-संश्रयसुखोऽपि सुखयतीतिसुखः, सत्त्वानां संश्रयेण सुखः सत्त्वसंश्रयसुखः यद्वा सत्त्वस्य संश्रयः सत्त्वसंश्रयः सत्त्वसंश्रयश्चासौ सुखश्चेति सत्त्वसंश्रयसुखः = सकलजीवाभयदान-स्पृहणीयः, संयमः = अहिंसादिनियमः आत्मदमनम्, कृष्णसर्पशिशुना—कृष्णसर्पस्य शिशुना = शावकेन उद्दीप्तगरलजातीयकृष्णसर्पबालकेन चन्दनमिव तदाख्यो गन्धवृक्ष-मिव किमिति = कुतो नु कथं, दूष्यते = कलुषी क्रियते ।

अयं भावः—अयि, भोः ऋषिकुमार ! आश्रमवासिजनस्वभावविपरीतं सत्त्वपीडनं बाल्यादेव त्वयि कथमाविर्भूतम् ? नहि ऋषिकुमाराणामेवंविधा वृत्तिरुचितेति सर्पशिशुना चन्दनमिव त्वया तपोवनमिदं दूष्यते । तस्मान्नेदमुचितं ब्राह्मणशिशोस्तव, मुञ्चैनं केसरि-किशोरकमिति । अत्रोपमानुप्रासावलङ्कारौ स्वागता वृत्तञ्च ॥ १८ ॥

तापसी:—भद्रमुख ! भद्रं = शोभनं मुखं = वदनं यस्यासौ तत्सम्बुद्धौ हे भद्रमुख । न खलु = निश्चयेन अयं = एष बालः ऋषिकुमारः = मुनेर्बालकः तस्मान्न ब्राह्मणबालक इत्यर्थः ।

राजा--अस्य = बालकस्य आकारस्य = आकृते सदृशं = तुल्यम् अनुरूपं चेष्टितं = कर्मैव कथयति = सूचयति प्रत्याययति । आकारव्यापाराभ्यां नायमृषिकुमार इत्यवगम्यते स्थानप्रत्ययात्तु —स्थानस्य = प्रदेशविशेषस्य, प्रत्ययात् = ऋषिकुमारजुष्टमिदं स्थानं अत्र तिष्ठता बालकेन तत्कुमारेणैव भवितव्यमिति विश्वासात् तु वयं = अहम्, एवं तर्किणः = तथानुमानकारकाः ऋषिकुमारोऽयं स्यादिति तर्कितवन्तो वयमितिभावः ।

( यथाभ्यर्थितं —अभ्यर्थितमनतिक्रम्य यथाभ्यर्थितं = तापसी प्रार्थितं सिंहशिशुमोच-नम् अनुतिष्ठन् = कुर्वन् तापसीप्रार्थनया बालं शिशुं मोचयन् बालस्य = शिशोः स्पर्शसुखमु-पलभ्य = प्राप्य आत्मगतं = स्वगतम् ।)

‘न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः ।’ इतिमहाभारतोक्त्या बालस्पर्शेन कमप्यनिर्वचनीयं मोदमनुभवन् राजा आत्मगतं विमृशति--अनेनेति ।

---

तापसी—हे भद्रमुख ! यह ऋषिकुमार नहीं है ।

राजा—स्वरूप के सदृश इसका यह व्यवहार ही बता रहा है कि यह ऋषिकुमार नहीं है, किन्तु यहाँ केवल ऋषियों के आश्रम होने के कारण ही मैंने इस बालक को ऋषिकुमार समझा था ( तपस्वी की प्रार्थना के अनुसार बालक के हाथों से सिंहशावक को छुड़ाता हुआ उस बालक के स्पर्श-सुख का अनुभव कर मन ही मन ) ।

विशेष—जैसा स्थान होता है, उसी के अनुसार विश्वास होता है । आश्रम में किसी के रहने से यह विश्वास हो जाता है कि यह ऋषि या ऋषिकुमार है, यह आश्रम है अथवा यह ऋषियों का निवास स्थान है । अतः वह भी ऋषिपुत्र ही होगा । इसी विश्वास से मैंने इसे ऋषिकुमार कहा है ।