अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः ३८९

अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेण १स्पृष्टस्य गात्रेषु सुखं ममैवम् ।
कां निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद्यस्यायमङ्गात्कृतिनः २प्ररूढः ॥ १९ ॥

तापसी—( उभौ निर्वर्ण्य ) अच्छरिअं अच्छरिअं । [ आश्चर्यमाश्चर्यम् । ]
राजा— आर्ये किमिव ।
तापसी— इमस्स वालअस्स दे वि संवादिणी अकिदी त्ति विम्हाविदम्हि । अपरिइदस्स वि दे अप्पडिलोभो संवुत्तो त्ति । [ अस्य बालकस्य तेऽपि संवादिन्याकृतिरिति विस्मापितास्मि । अपरिचितस्यापि तेऽप्रतिलोमः संवृत्त इति । ]

अन्वयः— कस्यापि कुलाङ्कुरेण अनेन स्पृष्टस्य मम गात्रेषु एवम् सुखम् । यस्य कृतिनः अङ्गात् प्ररूढः तस्य चेतसि कां निर्वृत्तिं कुर्यात् ॥ १९ ॥

तापसीप्रार्थनया केसरिकिशोरं मोचयन् शिशुस्पर्शं चानुभवन् राजा दुष्यन्तो ब्रवीति— अनेनेति । कस्यापि अज्ञातस्य पुंसः कुलाङ्कुरेण कुलस्य = वंशस्य अङ्कुरेण = प्ररोहेण कुलदीपकेन अनेन = एतेन बालकेन गात्रेषु = शरीरावयवेषु, सर्वस्मिन् शरीरे वा 'गात्रमङ्गे कलेवरे' इति विश्वः । स्पृष्टस्य = कृतस्पर्शस्य मम = दुष्यन्तस्य एवं = अनुभवैकगम्यम्, वाचा वर्णयितुमशक्यं वर्णनातीतं सुखं = आह्लादः भवति । अयं = एषः बालः कृतिनः = कृतकृत्यस्य भाग्यवतः यस्य पुरुषस्य अङ्गात् = देहात्, प्ररूढः = उत्पन्न वृद्धि प्राप्तः वर्द्धितः तस्य पुंसः चेतसि = हृदये, मनसि कां निर्वृति = किं प्रभूतं सुखं कुर्यात् = विदध्यात् इति न ज्ञायते ।

अर्थ भावः— कुलादिसम्बन्धं विनापि क्षणमात्रपरिचितोऽयं बालकः शरीरसम्पर्कमात्रादपि यदि मामेवं सुखयति तर्हि यस्याङ्के चिरात् प्रवर्द्धितः तस्य कीदृशं सुखं विदध्यादिति न शक्यते वर्णयितुम् । सर्वथा धन्याः खलु पुत्रवन्तः प्राणिनः । अत्रार्थापत्ति-रूपकालङ्कारौ वृत्तञ्चोपजातिः ॥ १९ ॥

तापसी— राजानं बालकं चेत्युभौ निर्वर्ण्य वदति—आश्चर्यम्, आश्चर्यम् = विस्मयः, विस्मयः ।
राजा— आर्ये किमिव ? = किमाश्चर्यं संजातम् ?
तापसी— अस्य = अमुष्य, बालस्य = शिशोः ते = तवापि संवादिनी = सदृशी

---

किसी भी अन्य कुल के अङ्कुरस्वरूप इस बालक के स्पर्श से जब मुझे ऐसा सुख मिलता है, तो जिसका यह पुत्र है और जिसने इसको पाला-पोसा है उसके हृदय में इसका स्पर्श कैसा सुख देता होगा ॥ १९ ॥

विशेष— राजा दुष्यन्त सन्तानहीन है । अतः वंश लुप्त हो जाने के कारण वह अपने को अभागा समझता है । अतः उसकी दृष्टि में वे लोग परम सौभाग्यशाली हैं, जिनकी गोद में धूलधूसरित बालक खेला करते हैं ।

तापसी— (दोनों को देखकर) आश्चर्य की बात है ? ओह, यह तो बड़े आश्चर्य की बात है ।
राजा— आदरणीया, वह क्या बात है, जिससे आपको आश्चर्य हो रहा है ?
तापसी— इस बाल का और आपका आकार बिल्कुल मिलता जुलता है । इसलिए मैं आश्चर्य-चकित हो रही हूँ । और भी यह अत्यन्त हठी होने पर भी आपके अनुकूल चुपचाप शान्त हो गया । यह भी कम आश्चर्य की बात नहीं ।

पाठा०— १. स्पृष्टेषु । २. प्रसूतः ।