अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 472, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३९० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—(बालकमुपलालयन्)—न चेन्मुनिकुमारोऽयम् अथ कोऽस्य व्यपदेशः। तापसी—पुरुवंसो। [ पुरुवंशः। ] राजा—(आत्मगतम्) कथमेकान्वयो मम। अतः खलु मदनुकारिणमेनम्-भवती मन्यते। अस्त्येतत्पौरवाणामन्त्यं कुलव्रतम्।
भवनेषु १रसाधिकेषुपूर्वं क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम्। २नियतैकपतिव्रतानि पश्चात्तन्मूलानि गृहीभवन्ति तेषाम्॥ २०॥
आकृतिः = आकारः, अपरिचितस्य = अदृष्टपूर्वस्यात् अपि ते अप्रतिलोमः = अविरुद्धः अनुकूलः संवृत्तः = जातः इति = हेतोः विस्मापिता = आश्चर्य पतिताऽस्मि।
अथ राजा बालकमुपलालयन् इच्छानुरूपं प्रवर्तमानं बालं प्रेरयन् तापसीं पृच्छति-हे आर्ये ! न चेत् यदि अयं = एषः न मुनिकुमारः = ऋषिपुत्रः अथ = तदा कः अस्य = बालकस्य व्यपदेशः ? = वंशः ? यद्यसौ न मुनिकुमारः तर्हि किं कुलमस्य ?
तापसी—पुरुवंशः = पुरुवंशोत्पन्नोऽयम्।
राजा--कथं = किम् मम = दुष्यन्तस्य एकान्वयः एकः = समानः अन्वयः = वंशो यस्य स एकान्वयः = समानवंश ममापि पुरुवंशोद्भूतत्वेन पौरवत्वात् अतः = अनेन कारणेन खलु = निश्चयेन मामनुकरोतीति मदनुकारी तं मदनुकारिणं, एनं बालकं अत्र-भवती = पूज्या तापसी मन्यते = संभावयति (किन्तु) पौरवाणां = पुरुवंशोत्पन्नानां राज्ञां एतत् अन्ते भवमन्त्यं = वानप्रस्थाश्रमकालपालनीयम् कुलस्य व्रतं कुलव्रतं = कुलाचारः, वंशपरम्पराप्राप्तो नियमः। क्षत्रियाणां वानप्रस्थाश्रम एवान्त्याश्रमः, तेषां सन्यासानधिकारात्। तथा च स्मृतिः--
मुखजानामयं धर्मः यद्विष्णोलिङ्गधारणम्। बाहुजातोरुजातानामयं धर्मो न विद्यते ॥
अन्वयः-- पूर्वं ये क्षितिरक्षार्थं रसाधिकेषु भवनेषु निवासमुशन्ति पश्चात्तेषां नियतैक-यतिव्रतानि तन्मूलानि गृहीभवन्ति।
पुरुवंश समुद्भूवोऽयं बाल इति तपस्विन्या उत्तरं श्रुत्वा आश्रमसद्भावसंगति
राजा—(उस बालक का लाड़ प्यार करता हुआ) यदि वह मुनिकुमार नहीं है तो, इसका वंश क्या है? **तापसी--**यह पौरववंश का क्षत्रिय कुमार है। राजा—(अपने आप) क्या मेरा सगोत्र (एक वंशवाला) है। यही कारण है कि पूज्या तपस्विनी इसे मेरे समान आकार वाला मान रही है। पुरवंशियों का यह अन्तिम कुलव्रत भी है कि—
जो पहले युवावस्था में पृथ्वी का पालन करने के लिए भोगों में परिपूर्ण भव्य भवनों के निवास की इच्छा रखते हैं, वे ही पीछे वृद्धावस्था में नियमित रूप से यतिव्रत धारण कर वानप्रस्थ का जीवन बिताते हुए वृक्षों के नीचे अपना घर बनाकर निवास करते हैं ॥२०॥
विशेष—आदिकाल से ही भारतीय संस्कृति का यह उदात्त सिद्धान्त था कि युवावस्था में राजा लोग प्रजारञ्जन करते हुए अपने शासन द्वारा पृथ्वी का धर्मपूर्वक पालन करते थे। वृद्धावस्था में अपने योग्य उत्तराधिकारी पुत्र को राज्य पर अभिषिक्त करके विषयसुख से विमुख होकर
पाठा०—१. सुधासितेषु। २. विहृतैकयतिव्रतानि।