अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः

३९१

( प्रकाशम् ) न पुनरात्मगत्या मानुषाणामेष विषयः ।

तापसी—जह भद्दमुहो भणादि अच्छरासंबंधेण इमस्स जणणी एत्थ देवगुरुणो तवोवणे प्पसूदा । [ यथा भद्रमुखो भणत्यप्सरःसंबन्धेनास्य जनन्यत्र देवगुरोस्तपोवने प्रसूता । ]

---

वितर्कयन् दुष्यन्तो ब्रूते--भुवनेष्विति । पूर्वं वार्धकादर्वाचीने यौवने वयसि ये पुरुवंशोद्भूवा राजनः क्षितिरक्षार्थं = पृथ्वीपालनार्थं, नत्विन्द्रियसुखार्थम् रसाधिकेषु रसः= रागः शृङ्गारादिः मधुरादिः आस्वादश्चैते अधिकाः पर्याप्ताः येषु यद्वा एतैरधिकानि उत्तमानि तेषु रसाधिकेषु अथवा रसैः = भोगैः अधिकेषु आढ्येषु भवनेषु = गृहेषु प्रासादेषु च निवासं = स्थितिम्, उशन्ति = वाञ्छन्ति । पश्चात् = अन्ते वयसि, वार्द्धक्ये तेषां = पुरुवंशीयानां राज्ञां नियतैकव्रतानि नियतं = नियमयुक्तं व्यवस्थितम् एकं पावनं यतिव्रतं = वानप्रस्थव्रतं येषु तानि नियतैकयतिव्रतानि, तरुमूलानि, वृक्षतलानि । नियतैकपतिव्रतानीति पाठे तु नियता=नियमयुक्ता तपःसन्तोषादियुक्ता एका = केवला पतिव्रता = धर्मपत्नी येषु तानि नियतैकपतिव्रतानि = निरन्तरतपस्विव्रतानुष्ठानोचितानि अथवा नियता नियमचारिणी, पुत्रादिरहिता एका पतिव्रता सहचरी येषु तानि नियतैकव्रतानि तरुमूलानि = वृक्षतलानि अगृहाणि गृहाणि भवन्तीति गृहीभवन्ति = निवासाय सम्पद्यन्ते ।

**अयं भावः—**धर्मशीलाः पौरवाः धर्मरक्षार्थमेव यौवने भव्येषु राजप्रासादेषु निवसन्ति । वार्द्धक्ये तु मुनिव्रतं ग्रहीतुकामाः सुयोग्ये तनये राज्यरक्षणभारं विन्यस्य एकया पतिव्रतया प्रधानभार्यया साकं वानप्रस्थाश्रमे तपोवने निवसन्ति । तेषामेवान्यतमस्य कस्यापि राजर्षेरयं बालकः सम्भवतीति तपोवनेऽपि पुरुवंशोद्भवस्यास्य निवासो युक्त एव प्रतिभाति । अत्र रूपकानुप्रासावलङ्कारौ मालभारिणी वृत्तञ्च ॥ २० ॥

अस्त्वेतत् पौरवाणा कुलव्रतं ( प्रकाशम् ) तथापि एषः = हेमकूटः न पुनः आत्मगत्या = स्वस्यस्वरूपेण मानवगत्या मानुषाणां = मनुष्याणाम् एव विषयः = गोचरः । अयं हेमकूटो मनुष्याणामभूमिः कथमयं मानुषो बालः अत्रागत इति तावत् पृच्छामीतिभावः ।

तापसी—भद्रमुखः = सौम्यः यथा भणति = वदति तथैव = भवदुक्तं सत्यमेव मनुष्या अत्रागन्तुमशका अप्सरःसम्बन्धेन = अप्सरोभिः देवाङ्गनाभिः सम्बन्धस्तेन अप्सरःसम्बन्धेन देवाङ्गनासम्बन्धेन अस्य बालकस्य जननी = जनयित्री माता इह देवगुरोः = देवतानां गुरोः पितुः महर्षेः कश्यपस्य तपोवने = आश्रमे मारीचाश्रमे प्रसूता = एनं बालं प्रसुषुवे ।

---

अपनी अर्द्धाङ्गिनी = धर्मपत्नी के साथ जंगल में जाकर पतिव्रत लेकर वृक्षों के नीचे तपस्या करते हुए अपने जीवन को चरितार्थ करते थे। यहाँ यतिव्रत का तात्पर्य वानप्रस्थ है। वानप्रस्थावस्था में पत्नी नियमयुक्त रहती है। अतः यहाँ पुत्रजन्म की संभावना नहीं। वह आश्रम कश्यप और अदिति आदि देवजाति का है। यहाँ मनुष्य पुरुवंशी बालक का होना असंभव है।

( प्रकट में ) यह स्थान मनुष्य के लिए अपनी स्वाभाविक गति का विषय नहीं है। अर्थात् मनुष्य अपनी शक्ति से यहाँ नहीं पहुँच सकता। इस बालक के माता-पिता मनुष्य होकर यहाँ कैसे पहुँच गये?

**तापसी—**हाँ, भलेमानुष ! आप ठीक कह रहे हैं? अप्सरा मेनका से सम्बन्ध होने के कारण इसकी मां ने यहाँ देवपिता कश्यप के आश्रम में इसको पैदा किया है।