भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 475, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 475

सप्तमोऽङ्कः

३९३

( प्रविश्य मयूरहस्ता )

तापसी--सव्वदमण सउंदलावण्णं पेक्ख । [ सर्वदमन शकुन्तलावण्यं प्रेक्षस्व । ]

बालः--( सदृष्टिक्षेपम् ) कहिं वा मे अज्जू ? [ कुत्र वा मम माता ? ]

उभे--णामसारिस्सेण वंचिदो माउवच्छलो । [ नामसादृश्येन वञ्चितो मातृवत्सलः । ]

द्वितीया--वच्छ इमस्स मित्तिआमोरअस्स रम्मत्तणं देख त्ति भणिदो सि । [ वत्स अस्य मृत्तिकामयूरस्य रम्यत्वं पश्येति भणितोऽसि । ]

राजा--( आत्मगतम् ) किं वा शकुन्तलेत्यस्य मातुरार्या । सन्ति पुनर्नामधेयसादृश्यानि । अपि नाम मृगतृष्णिकेव नाममात्रप्रस्तावो मे विषादाय कल्पते ।


( अथ मृण्मयूरहस्ता मृदः = मृत्तिकाया मयूरः = शिखी हस्ते = करे यस्याः सा मृण्मयूरहस्ता प्रविश्य = अन्तरङ्गत्य )

तापसी--हे सर्वदमन ! शकुन्तस्य पक्षिणो मृत्तिकामयूरस्य लावण्यं = सौन्दर्यं प्रेक्षस्व = पश्य ।

बालः--सदृष्टिक्षेपं = चतुर्दिक्षु चक्षुःपातपूर्वकं शकुन्तलावण्यमित्यस्य शकुन्तलावर्णमित्यर्थं कल्पयित्वा पृच्छति-मम = मे माता=जननी शकुन्तला कुत्र=क्व वा ? शकुन्तलावर्णमित्यस्य प्राकृतच्छायाभेदेनार्थद्वयं भवति-शकुन्तलस्य पक्षिणोमयूरस्य लावण्यं सौन्दर्यं शोभां वा यद्वा शकुन्तलायाः वर्णं = रूपमिति ।

उभे--नामसादृश्येन नाम्नः सादृश्येन तुल्यतया वञ्चितः = भ्रान्तः मातृवत्सलः = मातुः = जनन्याः वत्सलः = प्रियतरः एष बालकः, शकुन्तलेतिमातृनामाक्षराण्याकर्ण्य तत्सादृश्येन वञ्चित इति भावः ।

द्वितीया--अन्यथाविप्रतिपत्तिं व्यपोहति--वत्स ! अस्य शकुन्तस्य मृत्तिकामयूरस्य लावण्यं = रम्यत्वं पश्य = विलोकयेति भणितः = कथितोऽसि, न शकुन्तलायाः स्वमातुर्वर्णं प्रेक्षस्वेति भणितोऽसीति भावः ।

राजा--बालकस्य तापस्याश्च व्यवहारात् अवगतमर्थमात्मगतं चिन्तयति-अस्य =


( मिट्टी के बने मोर को लेकर तापसी का प्रवेश )

तापसी—सर्वदमन ! इस शकुन्त ( पक्षी ) के लावण्य-सौन्दर्य को देखो, या शकुन्तला के वर्ण को देखो ।

बालक—( इधर उधर आँख घुमाकर देखता है ) कहाँ है मेरी मां ?

विशेष—यहाँ 'शकुन्त-लावण्यम्' के प्राकृत अनुवाद में वक्रोक्ति श्लेष के होने के कारण दो अर्थ होते हैं । ( १ ) शकुन्तस्य पक्षिणः लावण्यं = सौन्दर्य प्रेक्षस्व ( २ ) शकुन्तलायाः वर्णं-रूपं पश्य । इस प्रकार इस पद के दो अर्थ होने के कारण सर्वदमन 'शकुन्तला के वर्ण रूप को देख' यह दूसरा ही अर्थ समझकर कहता है कि यहाँ है तेरी माता शकुन्तला ?

दोनों—नाम के सादृश्य से ही मातृभक्त यह बेचारा बालक ठगा गया और अपनी माता को देखने के लिए उत्सुक हो गया है ।

दूसरी तापसी—अरे, मैंने तो कहा है कि इस शकुन्त = पक्षी मोर का लावण्य = सौन्दर्य को देख ।

राजा—( मन ही मन ) क्या शकुन्तला इसकी मां का नाम है किन्तु नामों की समानता तो बहुत मिलती है । क्या मृगतृष्णा की तरह शकुन्तला नाम का आ जाना मेरे दुःख के लिये है ।