अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 476, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३९४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
**बालः--**अज्जए ! रोअदि मे एसो भद्दमोरओ। [ मातः ! रोचते म एष भद्रमयूरः । ] ( इति क्रीडनकमादत्ते )
प्रथमा--( विलोक्य सोद्वेगम् ) अम्हहे रक्खाकरंडअं से मणिबंधे ण दीसदि। [ अहो रक्षाकरण्डकमस्य मणिबन्धे न दृश्यते । ]
**राजा--**अलमलमावेगेन । ^१नन्विदमसस्य सिंहशावविमर्दोत्परिभ्रष्टम् । ( इत्यादातुमिच्छति )
बालकस्य मातुः = जनन्या आख्या = नाम किं वा शकुन्तलेति = अस्ति किम् ? अस्य माता शकुन्तला तदर्थं मत्पुत्र एवेति भावः । इदं तृतीयमाशाजनकं विधूय पुनरयमाशङ्कते सन्ति = भवन्ति पुनः = तु नामधेयस्य = नाम्नः सादृश्यानि = तुल्यता नाममात्रसादृश्यं बहुत्र दृश्यते इत्यर्थः नाममात्रप्रस्तावः = नामधेयमात्रप्रसङ्गः मृगतृष्णिकेव = मृगमरीचिकेव यथा मृगतृष्णिकायां जलभ्रान्ति न वस्तुतस्तत्र जलं भवति तथैवात्रशकुन्तलेति नाममात्रसादृश्यं न मे प्रिया सा स्यादिति मे = मम विषादाय = विषादं जनयितुं खेदाय अपि नाम कल्पते = किं स्विज्जायते ।
बालः—मात ! एषः = अयं भद्रमयूरः = सुन्दरः शिखी मे = मह्यं रोचते, प्रीतोऽहमनेन सुन्दरेण शिखिना ।
प्रथमा—( विलोक्य ससंभ्रमं वदति ) अहो रक्षार्थं बद्धं करण्डकं-रक्षाकरण्डकं = रक्षार्थं बद्धं ओषधिग्रन्थिभेदः रक्षावीटिका 'काण्डे मधु कोशे स्याद्वीटिका खड्गकोशयोः।' अस्य = बालकस्य मणिबन्धे = प्रकोष्ठे करतलमूले बद्धो न दृश्यते = नावलोक्यये । तद्दर्शनात्तापस्या उद्वेगः ।
राजा—अलमावेगेन = आवेगो न कर्तव्यः अङ्गुल्या निर्दिशन् प्राह-इदं रक्षाकरण्डकम्, ननु सिंहशावकविमर्दात् = सिंहशावकेन केसरिकिशोरेण यो विमर्दः = संघर्षः तस्मात् परिभ्रष्टं च्युतं सत् भूमौ पतितम् ( इति = एवमुक्त्वा तत् आदातुमिच्छति = ग्रहीतुमपक्रमते ।
**बालक—**मां ? वह सुन्दर मोर मुझे बहुत अच्छा लग रहा है। ( ऐसा कहकर खिलौने को हाथ में लेता है )
पहली तपस्विनी—( देखकर घबड़ाहट के साथ )। अरी मैया री मैया, इसके हाथ में तो वह रक्षा-सूत्र नहीं दिखाई दे रहा है ?
**विशेष—**देवताओं में लोग अपने कल्याण को कामना से या बच्चों के मङ्गल की इच्छा से पीले वस्त्र या सूत्र में देवी-देवता का भस्म, जड़ी-बूटी आदि बाँध देते हैं, जिसे ताबीज या रक्षासूत्र भी कहते हैं। हिन्दुशास्त्रों के अनुसार रूप से संस्कार १६ माने जाते हैं, उनमें चतुर्थ संस्कार जातकर्म संस्कार है। इस संस्कार में बालक के जन्म के अनन्तर पिता नाल काटने के पहले ही नवजात शिशु की जीभ पर सुवर्ण शलाका से ॐ लिख देता है तथा उसे घृत एवं मधु चटाता है—
प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते।
मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम् ॥ म० स्मृ० २।२९
**राजा—**आर्ये, आप घबड़ाइए मत, सिंह शिशु के रगड़ से इसका रक्षा-सूत्र हाथ से यहाँ गिर पड़ा है। ( यह कहकर राजा उसे उठाना चाहता है। )
पाठ०—१. नन्वयमस्य ।