अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

४०८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अदितिः—संभावणीआणुभावा से आकिदी । [ संभावनीयानुभावाऽस्याकृतिः ] ।

मातलिः—आयुष्मन् ! एतौ पुत्रप्रीतिपिशुनेन चक्षुषा दिवौकसां पितरावायु-ष्मन्तमवलोकयतः। तावुपसर्प ।

---

ज्ञेयकः भुवनस्य = भूमण्डलस्य पृथिव्याः भर्ता = पालक ते = तव पुत्रस्य = तनयस्य इन्द्रस्य रणशिरसि = समरमूर्ध्नि अग्रयायी = अग्रेसरः पुरोयायी भुवनस्य साक्षाद्भुवो-भर्ता परोक्षतः दिवोऽपीतिभावः । यस्य = दुष्यन्तस्य चापेन = धनुषा विनिवर्तितकर्म— विनिवर्तितं = असुरसंहारात् शमितं कर्म = शत्रुहननरूपं कार्यं यस्य तत् विनिवर्तित-कर्म =** समाप्तस्वकार्यं तत् कोटिमत् = निर्व्यापारत्वेन कुण्ठितास्त्रं तत् प्रसिद्धं कुलिशं = वज्रं मघोनः = इन्द्रस्य आभरणं = शोभामात्रफलकत्वात् = भूषणमात्रम् जातं = सम्पन्नम् ।

**अयं भावः—**निर्वर्तिताह्निकक्रियस्वभार्यया आदित्या सहासने सुखासीनः महर्षिः कश्यपो राजानं दुष्यन्तं वीक्ष्य तत्प्रभावातिशयं वर्णयन्नदितिं ब्रूते—देवि ! दुष्यन्त इति नाम्ना विश्वस्मिन् प्रख्यातस्तव पुत्रस्येन्द्रस्य परमः सहायकः, सखा देवासुरसंग्राम-पुरोगामी एष न केवलं भूमण्डलमेव शास्ति अपितु महेन्द्रस्यापि साहाय्यकरणात् अयं स्वर्गस्यापि पालकश्चक्रवर्ती राजास्ति । अस्य धनुषा शत्रूणां संहारादिन्द्रस्य वज्रं कुण्ठि-तास्त्रं सत् हस्ताभरणमात्रं सम्पन्नम् । मघोनो हस्ते तन् कुलिशं केवलमाभरणरूपतयैव तिष्ठति, तत्कार्यमसुरविनाशस्तु सम्प्रति अस्य धनुषैव क्रियते । अतो विश्वस्य संरक्षण-कार्यमस्मिन् विन्यस्य सुखं शेते विश्वम्तो महेन्द्रः । अत्रोदात्तरूपककाव्यालिङ्गाऽलङ्काराः वसन्ततिलका वृत्तं च ।। २९ ।।

अदितिः—अस्य = राज्ञः आकृतिः = शरीरं सम्भावनीयानुभावा संभावनीयः = ऊह्यः अनुभावः = प्रभावः यस्याः सा सम्भावनीयानुभावा = प्रभावशालिनी 'यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति' इति न्यायात् आकृत्यैव ज्ञायतेऽयं महानुभाव अस्याकृत्या तादृशमनुभावं पश्यमीति भावः ।

मातलिः—आयुष्मन् = चिरञ्जीविन् । एतौ दिवोकसां-दिवः = स्वर्गः ओकः = गृहं येषां ते तेषां दिवोकसां = देवानां पितरौ = जनकौ अदितिकश्यपौ पुत्रप्रीतिपिशुनेन = पुत्रप्रीतिः पुत्रसहचरत्वाद्राज्ञः स्नेहः तस्याः पिशुनेन = सूचकेन पुत्रवत्स्नेहं = सूचयतः चक्षुषा = नेत्रेण आयुष्मन्तं = त्वाम् अवलोकयतः इन्द्रतुल्येन स्नेहेन त्वां पश्यतः तौ उपसर्प = तयोः समीपे गच्छ ।

---

दैत्य-दानवों के वध के निमित्त बना था, किन्तु जब शत्रु राक्षसों का विनाश अब राजा दुष्यन्त का धनुष ही करता है । अतः वज्र के समस्त कार्य राजा के धनुष से ही सम्पन्न हो जाते हैं । काम न होने से अब वज्र केवल इन्द्र के हाथ की शोभामात्र बढ़ाता है । अतः आभूषण बनकर रह गया है ।

**अदिति—**ठीक है । इसकी आकृति से ही प्रतीत होता है कि यह कोई प्रभावशाली व्यक्ति है ।

**मातलि—**हे आयुष्मन् ! देखिए पुत्र की तरह प्रीति की सूचना देने वाले अपने नेत्रों से ये देवताओं के माता-पिता = अदिति और कश्यप आपको देख रहे हैं । अतः आप इनके पास चलकर इनको प्रणाम करें ।