भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 491, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 491

सप्तमोऽङ्कः ४०९

राजा—मातले एतौ—

प्राहुर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो यत्तेजसः कारणं भर्तारं भुवनत्रयस्य सुषुवे यद्यज्ञभागेश्वरम् । ^१यस्मिन्नात्मभवः परोऽपि पुरुषश्चक्रे भवायास्पदं द्वन्द्वं दक्षमरीचिसंभवमिदं तत्स्रष्टुरेकान्तरम् ॥ २७ ॥

**राजा—**अदितिकश्यपौ वीक्ष्य राजा दुष्यन्तो मातलिमिन्द्रसारथि ब्रूते--मातले ! एतौ = इमौ अदितिः कश्यपश्च । प्राहुरिति ।

**अन्वयः—**इदं तत् दक्षमरीचिसंभवं स्रष्टुः एकान्तरं द्वन्द्वम्, यत् मुनयः द्वादशधा स्थितस्य तेजसः कारणं प्राहुः । तत् भुवनत्रयस्य भर्तारं यज्ञभागेश्वरं सुषुवे । यस्मिन् आत्मभवः परः पुरुषोऽपि भवाय आस्पदं चक्रे ॥ २७ ॥

अथेन्द्रसारथेः मातलेः वचनेनादितेः पतिम्भगवन्तं कश्यपं द्रष्टुमुपसर्पन् नृपो दुष्यन्तः तद् युगल समक्षमवलोक्य मातलि प्रति सादरमब्रवीत्—प्राहुर्द्वादशधेति । इदं पुरोदृश्यमानं तत्प्रसिद्धं दक्षमरीचिसम्भवं = दक्षश्च मरीचिश्च दक्षमरीची तयो = सम्भवः उत्पत्तिस्थानं यस्य तत् दक्षमरीचिसम्भवं = दक्षप्रजापतिमरीचिसंजातम् स्रष्टुः = ब्रह्मणः एकान्तरम् एकः = दक्षः मरीचिश्च अन्तरे = मध्ये यस्य तत् ब्रह्मपौत्रम् **द्वन्द्वं-**मिथुनं यत् मुनयः = ऋषयः द्वादशधा = द्वादशमूर्तिधरया, द्वादशकलात्मकतया स्थितस्य = विद्यमानस्य तेजसः = आदित्यस्य, कारणं = निदानम् प्राहुः = आमनन्ति, वदन्ति । यद्वा द्वादशधा स्थितस्य तेजसः—द्वादशसु मासेषु द्वादशमूर्तिधरस्य तेजसः सूर्यस्य कारणं प्राहुः = आमनन्ति मुनय इत्यर्थः । यत् भुवनानां = भूर्भुवः स्वर्लक्षणानां लोकानां त्रयं = त्रयी तस्य भर्तारं = स्वामिनं पालकं यज्ञभागेश्वरं--यज्ञे = क्रतौ भागः = अंशः येषां ते यज्ञभागाः देवाः तेषामीश्वरं = इन्द्रं सुषुवे = जनयामास । यस्मिन् द्वन्द्वे आत्मभुवः =


**राजा—**हे मातले ! जिसको ऋषिमुनि बारह महीनों के तेजस्वी बारह सूर्यों का कारण कहते हैं, तीनों लोकों अधिपति, यज्ञों के फलभोक्ता इन्द्र को भी जिसने जन्म दिया है, संसार के कल्याण के लिए परम पुरुष भी जिसके यहां आकर वामन के रूप में अवतीर्ण हुए हैं। दक्ष और मरीचि से उत्पन्न अदिति और कश्यप जो ब्रह्माजी के एक पीढ़ी के बाद उत्पन्न युगल जोड़ी प्रसिद्ध है, क्या वही जोड़ी ये दोनों हैं ॥ २७ ॥

**अर्थात्—**ब्रह्मा जी के मानस पुत्र प्रजापति दक्ष की पुत्री अदिति तथा ब्रह्माजी के मानस पुत्र महर्षि मरीचीजी के पुत्र कश्यप मुनि इन दोनों की जोड़ी जो संसार में प्रसिद्ध है, जिससे बारह रूप में स्थित बारह महीनों के सूर्य उत्पन्न हुए हैं, त्रिलोक रक्षक, यज्ञ-भाग-भोक्ता इन्द्र भी जिसके पुत्र हैं तथा परम पूज्य विष्णु भी जिनके यहां वामन रूप में अवतीर्ण हुए हैं, क्या यही स्त्री-पुरुष की जोड़ी अदिति एवं कश्यप ये दोनों हैं ।

**विशेष—**ज्योतिष्चक्र निरुपण के अनुसार प्रत्येक मास के अलग-अलग सूर्य माने जाते हैं । वस्तुतः एक ही सूर्य बारह महीनों में बारह रूप धारण करते हैं । उनके बारह-बारह रूप मान लिये गये हैं । इस दृष्टि से सूर्य को द्वादशभागविभक्त कहा गया है । भगवान् विष्णु अपनी इच्छा के अनुसार ही जन्म ग्रहण करते हैं । अतः उन्हें आत्मभव कहा जाता है । भगवान् विष्णु देवकार्य-साधन के लिए कश्यप के द्वारा अदितिजी के गर्भ में वामनरूप से अवतीर्ण हुए थे । अतः ये दोनों


पाठा०—१. यस्मिन्नात्मभुवः ।