अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 492, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४१० | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
**मातलिः—**अथ किम् ?
राजा—( उपगम्य ) उभाभ्यामपि वासवानुयोज्यो दुष्यन्तः प्रणमति ।
ब्रह्मणः परः = उत्कृष्टः पुरुषोऽपि = पुरुषोत्तमोऽपि भवाय जन्मने आस्पदं = प्रतिष्ठां चक्रे = कृतवान् इन्द्रावरजत्वेनावत्तीर्णः । तथाहि विष्णुपुराणे—
मन्वन्तरे च सम्प्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज ।
वामनः कश्यपद्विष्णुरदित्यां समभूदिति ॥
द्वादशादित्योत्पत्ति विष्णुः, शक्रः, अर्यमा, धाता, त्वष्टा, पूषा, विवस्वान्, सविता, मित्रः, वरुणः, अंशुः मगश्चेति द्वादशानामादित्यानामुत्पत्तिरपि विष्णुपुराणे स्पष्टतया प्रोक्ता वर्तते यथा—
तत्रविष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि ।
अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च ॥
विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च ।
अंशुर्भंगश्चादितिज आदित्या द्वादशः स्मृताः ॥
यद्वा द्वादशधा स्थितस्य द्वादशकलात्मकस्येत्यर्थो बौद्धव्यः ताश्च द्वादशकला यथा--
तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिज्वलिनी रुचि ।
सुषुम्णा मोगदा विश्वा बोधिनी धारणी क्षमा ॥
**अयं भावः—**मातलिवचसा अदितिकश्यपौ द्रष्टुमुपसपन्नं राजा दुष्यन्तः तौ वीक्ष्य मातलि ब्रूते--यदद्य एतयोः = अदितिमारीचयोर्युगलं विलोक्य कृतकृत्योऽहं संजातः । मुनयः एतो द्वादशसु मासेषु द्वादशमूर्त्तिधरस्य सूर्यस्य कारणं वदन्ति, इतो यज्ञभागभुज-मिन्द्रं जनयामासतुः । भगवान् वामनोऽपि बलेर्दंमनायात्रैवावतीर्णः । एतौ साक्षाद् ब्रह्मणः पौत्रौ स्तः । धन्यावेतो, प्रभूतेन सुकृतेनैवैतयोर्दर्शनं जातम् । अत्रोदात्तकाव्य-लिङ्गालङ्कारौ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तञ्च ॥ २७ ॥
मातलिः—अथ किम् = आम् त्वं यदात्थ तत्तथैवेत्यर्थः ।
राजा--( राजा सपत्नीकं कश्यपमुपगम्य प्रणयन्नाह— ) उभाभ्यामपि = द्वाभ्यां युवाभ्याम् आदितिकश्यपाभ्यां उभौ अनुकूलयितुम् वासवस्य = इन्द्रस्य नियोज्य; = किङ्करः वासवनियोज्यः इन्द्रसेवको दुष्यन्तः प्रणमति = नमस्कुरुते ।
अदिति तथा कश्यप विष्णु के माता-पिता कहे जाते हैं। स्वयंभू ब्रह्माजी से इनका एक पीढ़ी का अन्तर है, जैसे ब्रह्मा जी के पुत्र महर्षि मरीचि और दक्ष प्रजापति। इन्हीं दोनों से इन दोनों का जन्म है। अर्थात् मरीचि के पुत्र कश्यप जी तथा दक्ष की पुत्री देवमाता अदिति हैं। अदिति के पुत्र आदित्य कहे जाते हैं, जो तेजस्वरूप हैं। इनका नाम विष्णुपुराण में इस प्रकार हैं—( १ ) विष्णु ( २ ) शक्र-इन्द्र ( ३ ) अर्यमा ( ४ ) धाता ( ५ ) त्वष्टा ( ६ ) पूषा ( ७ ) विस्वान ( ८ ) सविता ( ९ ) मित्र ( १० ) वरुण ( ११ ) अंशु और ( १२ ) भग । द्वादशधा का अर्थ द्वादश कलात्मक रूप मे भी हो सकता है ।
**मातलि—**हाँ, विश्ववन्द्य देवताओं के माता पिता ये ही दोनों हैं।
राजा—( साष्टाङ्ग प्रणाम करके ) इन्द्र का आज्ञाकारी सेवक आप दोनों को प्रणाम करता है।