अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 493, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तमोऽङ्कः
४११
मारीचः—वत्स ! $^१$चिरं जीव । पृथिवीं पालय ।
अदितिः—वच्छ ! अप्पडिरहो होहि । [ वत्स ! अप्रतिरथो भव । ]
शकुन्तला—दारअसहिदा वो पादवंदणं करेमि । [ दारकसहिता वां पादवन्दनं करोमि । ]
मारीचः—वत्से !
आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः ।
आशीरन्या न ते $^२$योग्या $^३$पौलोमीसदृशी भव ॥ २८ ॥
मारीचः—कश्यपः आशिषं प्रयुङ्क्ते—वत्स ! = पुत्र ! चिरञ्जीव = बहुकालं जीव, पृथिवीं पालय = भुवं रक्ष ।
अदितिः—वत्स ! = आयुष्मन् प्रतिकूलो रथो यस्य स प्रतिरथः न प्रतिरथो यस्य स अप्रतिरथः—भुवनैकवीरो भव ।
शकुन्तला—दारकसहिता दारकेन = बालकेन सहिता दारकसहिता = पुत्रसहिता वां = युवयोः पादवन्दनं = चरणप्रणामं करोमि = विदधामि ।
मारीचः—आशिषं प्रयुङ्क्ते—वत्से ! = हे पुत्रि !
अन्वयः—भर्ता आखण्डलसमः, सुतः जयन्तप्रतिमः, त्वं पौलोमीसदृशी भव अन्या आशीः ते योग्या न ॥ २८ ॥
पतिपुत्राभ्यां सह प्रणमन्तीं शकुन्तलां शुभाशिषा संभावयन् महर्षिः कश्यपः प्राह—आखण्डलेति । भर्ता = ते पतिर्दुष्यन्तः आखण्डलेन समः आखण्डलसमः = इन्द्रतुल्यः, सुतः = ते पुत्रः सर्वदमनः जयन्तः प्रतिमः उपमा यस्य स जयन्तप्रतिमः इन्द्रपुत्रसदृशः पुलोम्नोऽपत्यं स्त्री पौलोमी तया सदृशी = तुल्या पौलोमीसदृशी भव = जायताम् इत्याशीः अन्या = अपरा आशीः = शुभकामना ते = तव योग्या = युक्ता न = अनुरूपा नास्ति । इयमेवाशीर्युक्तेत्यर्थः ।
अयं भावः—वत्से शकुन्तले ! इन्द्रतुल्यपराक्रमः ते भर्ता दुष्यन्तः, इन्द्रपुत्रजयन्त-समानः सर्वदमनः तव सुतः इन्द्रपत्नी शचीसमा त्वमपि अखण्डसौभाग्यवती भव । एतदतिरिक्तापि विलक्षणा त्वदनुरूपा आशीर्नोपलक्ष्यते तस्मात्त्वं निरतिशयसौभाग्य-शालिनी भव ।
मारीच—हे पुत्र ! तुम दीर्घजीवी हो तथा अधिक दिनों तक पृथ्वी का पालन करो ।
अदिति—बेटा, विश्व में तुम बेजोड़ योद्धा बनो ।
शकुन्तला—पुत्रसहित मैं आप दोनों के पैरों पर गिरकर प्रणाम करती हूँ ।
मारीच—हे पुत्री ! तुम्हारा यह पति दुष्यन्त इन्द्र के समान, यह तेरा पुत्र जयन्त के समान तथा तुम भी इन्द्र की धर्मपत्नी इन्द्राणी के समान स्थिर सौभाग्यवती बनो, इसके अतिरिक्त कोई दूसरा आशीर्वाद तुम्हारे लिए योग्य नहीं ॥ २८ ॥
विशेष—यहाँ दुष्यन्त को इन्द्र के सदृश, सर्वदमन को जयन्त के तुल्य तथा शकुन्तला को इन्द्राणी के समान होने का आशीर्वाद दिया गया है । इसमें कुछ विद्वान् जयन्त और सर्वदमन की तुलना ठीक नहीं समझते । उनका कहना है कि जहाँ भरत (सर्वदमन) अनुपम योद्धा तथा उच्चकोटि के व्यक्ति के रूप में अङ्कित हैं, वहाँ जयन्त का कोई साहित्यिक मूल्य नहीं । अतः यह
पाठा०—१. चिरं पृथिवीं । २. योज्या । ३. पौलोमीमङ्गला भव ।