अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 494, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें४१२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अदितिः— जादे भत्तुणो अभिमदा होहि। अवस्सं दीहाऊ वच्छओ उहअकुलणंदणो होदु। उवविसह। [ जाते भर्तुरभिमता भव। अवश्यं दीर्घायुर्वत्सक उभयकुलनन्दनो भवतु। उपविशत। ]
( सर्वे प्रजापतिमभित उपविशन्ति। )
मारीचः— ( एकैकं निर्दिशन् )
दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी सदपत्यमिदं भवान् ।
श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ॥ २९ ॥
अदितिः— जाते ! = पुत्रि ! भर्तुः = पत्युः अभिमता = अभीष्टा भव, अवश्यं = नूनम्, दीर्घायुः = आयुष्मान् वत्सकः = प्रियपुत्रः उभयं = द्वयं च तत्कुलं वंशश्च तयोः नन्दनः = आनन्दवर्द्धकः इत्युभयकुलनन्दनः पैतृकमातृकोभयकुलदीपकः भवतु = जायताम्। उपविशत यूयं सर्वे।
( सर्वे = दुष्यन्तः, मातलिः, शकुन्तलाः सर्वदमनश्चेति सकलाः प्रजापतिः = प्रजेश्वरं कश्यपं मारीचम् अभितः = सर्वतः परिवार्य उपविशन्ति )
मारीचः— एकैकं निर्दिशन् = प्रत्येकमङ्गुल्या दर्शयन्।
अन्वयः— दिष्ट्या साध्वी शकुन्तला, इदं सत् अपत्यम्, भवान् श्रद्धा वित्तं विधिः इति त्रितयं च समागतम् ॥ २९ ॥
महर्षिः कश्यपः सकुदुम्बं राजानं दुष्यन्तं पुरः समुपस्थितं विलोक्य संजातहर्षः तत्रैकैकं निर्दिशन् तत्समागमनमभिनन्दति—दिष्ट्येति। दिष्ट्या = सौभाग्येन साध्वी = पतिव्रता शकुन्तला, इदं = पुरो दृश्यमानं सत् = अभ्यर्हितं अपत्यं = सर्वदमनः भवान् = तत्तद्गुण-विशिष्टो राजोत्तमो दुष्यन्तः श्रद्धा = आस्तिक्यबुद्धिः वित्तं = द्रव्यसंचयः, विधिः = यागादिक्रिया इति = एवं रूपं तत् = तदेव प्रसिद्धं त्रितयं = त्र्यवयवं वस्तु समागतं = एकत्र मिलितम्।
अयं भावः— राजर्षे ! सौभाग्येन आयुष्मतः शकुन्तलायाः सर्वदमनस्य च समागमो जातः। यथा श्रद्धया, धनेन, विधिना च मिलित्वैव यागादयो धर्मा अनुष्ठातुं शक्यन्ते
विचारणीय है। वाल्मीकि एवं हरिवंश पुराण के अनुसार पुलोभन नाम का एक राक्षस था। इन्द्र ने उसकी पुत्री शची के साथ विवाह कर लिया था। बाद इन्द्र ने उस पुलोमन का वध कर डाला। पुलोमन की पुत्री होने के कारण शची का नाम पौलोमी है—पुलोम्नोऽपत्यं स्त्री पौलोमी।
अदिति— बिटिया, तुम पति की अत्यन्त प्यारी हो तथा तेरा यह बच्चा मातृकुल एवं पितृकुल दोनों को आनन्द देने वाला हो, आओ तुम सब बैठ जाओ।
( सभी लोग प्रजापति कश्यपजी की चारों ओर बैठ जाते हैं )
मारीच— ( महर्षि कश्यप एक-एक को निर्देश करते हुए )
यह साध्वी शकुन्तला, यह सद्गुणसम्पन्न होनहार पुत्र तथा तुम ( दुष्यन्त ) तीनों का यह समागम श्रद्धा, धन, विधि = शास्त्रोक्त विधान का ही समागम है। अर्थात् मनुष्य विधि, श्रद्धा और शास्त्रोक्त मार्ग के आश्रय से ही यज्ञ-याग आदि पुण्य कार्य करके स्वर्ग आदि उत्तम स्थानों को प्राप्त करता है। अतः इन तीनों का एकत्र समागम होना दुर्लभ होता है, पर यहाँ तो इन तीनों का समन्वय देख रहा हूँ अतः तुम तीनों का यह योग जगत् के कल्याण के लिए ही हो ॥ २९ ॥
विशेष— कर्मकाण्ड एवं धर्मशास्त्रों के अनुसार यज्ञ करने के निमित्त तीन वस्तुओं का होना आवश्यक बतलाया गया है। ( १ ) सर्वप्रथम श्रद्धा होनी चाहिए बाद में ( २ ) तदनुकूल अर्थ