भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 495, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 495

षष्ठोऽङ्कः

४१३

राजा—भगवन् प्रागभिप्रेतसिद्धिः पश्चाद्दर्शनम्। अतोऽपूर्वः खलु वोऽनुग्रहः। कुतः—

उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः।
निमित्तनैमित्तिकयोरयं १क्रमस्तव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः ॥ ३० ॥

ततश्चपरमं पदमवाप्यते तथैव युष्माकं पतिपुत्रपत्नीनां त्रितयं सुशीला शकुन्तला, उभयवंशदीपको बालः = बालकः सर्वदमनः, सकलगुणसम्पन्नोभवांश्च परस्परं संगतं सत् जगदभ्युदयकारणं जायतामितिभावः ॥ २९ ॥

राजा—भगवन् = ऐश्वर्यादि गुणपरिपूर्णं ! भगवन्निति सम्बोधनेन तदनुग्रहस्य सर्वाभीप्सितसाधनसमर्थत्वं सूच्यते तथा चोक्तं महाभारते।

देवानाामपि ये देवा महात्मानो महर्षयः।
भगवन्निति ते वाच्या यास्तेषां योषितस्तथा ॥

प्राक् = पूर्वञ्च अभिप्रेतसिद्धिः— अभिप्रेतस्य = अभीप्सितस्य पुत्रकलत्रसंगमस्य सिद्धिः = प्राप्तिः, पश्चात् = अनन्तरम् तदनु दर्शनं = भवतां साक्षात्कारः। अतः अपूर्वः = अद्भुत: खलु = निश्चयेन वः = युष्माकम् अनुग्रहः = प्रसादः कृपा, कुतो = यतः प्राक् फलस्य पश्चाद्दर्शनस्यापूर्वत्वं साधयति—उदेतीति।

अन्वयः— पूर्वं कुसुमम् उदेति ततः फलम्। प्राक् घनोदयः तदनन्तरं पयः अयं निमित्तनैमित्तिकयोः = क्रमः तव प्रसादस्य पुरः सम्पदः ( भवन्ति ) ॥ ३० ॥

पुत्रकलत्रलाभं कश्यपानुग्रहप्राप्तं मन्यमानो राजा दुष्यन्तो महर्षिकश्यपं स्तुवन् ब्रूते—उदेतीति। पूर्वं = प्रथमं कुसुममुदेति पुष्पमाविर्भवति ततः = तदनन्तरं तत्कर्मं फलम् उदेति। प्राक् = आदौ घनोदयः = मेघोद्गमः उदेति, तदनन्तरं = ततः परं जलं = नीरम् उदेति अयम् = एषः निमित्तनैमित्तिकयोः = कार्यकारणयोः क्रमः = नियमः। प्रथमं कारणं पश्चात्कार्यमित्येव कार्यकारणयोः क्रमोऽस्तीत्यर्थः। तव = भवतः प्रसादस्य = अनुग्रहस्य च पूर्वं संपदः तत्कार्यभूताः पुत्रकलत्रलाभरूपाः सम्पत्तयः ॥ ३०॥

अयं भावः—भगवन् ! भवादृशां दर्शनं सकलमनोरथसाधकं भवतीति मन्ये।


धन = सम्पत्ति होनी चाहिए पुनः (३) शास्त्रीय विधि विधान। जहाँ ये तीनों वस्तुएँ होती है वहाँ सत्य परिणाम तथा कल्याण होता है। यह संसार भी एक यज्ञ ही है। अतः इसे चलाने के लिए इन तीनों की आवश्यकता है। यहाँ शकुन्तला को श्रद्धा, पुत्र को अर्थ तथा दुष्यन्त को विधि बताया गया है। यहाँ तीनों शब्दों का लिङ्गसाम्य द्रष्टव्य है।

यहाँ "श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं" कहकर पति के समान पत्नी और पुत्र को भी महत्त्व दिया गया है। यही भारतीय संस्कृति की विशेषता है।

राजा—भगवन् ! किसी के दर्शनों के पीछे फल होता है, किन्तु आपके दर्शन की तो यह महिमा है कि पहले फल की सिद्धि और पीछे आपके दर्शन इस प्रकार आपकी कृपा अचूक है, क्योंकि—

वृक्षों में पहले पुष्प निकलता है तदनन्तर फल लगता है, मेघ का आगम भी पहले होता है बाद में वृष्टि होती है, यही कार्य-कारण भाव सर्वत्र प्रसिद्ध है, परन्तु आपकी कृपा से आपके दर्शनों के पहले ही सुख सम्पत्ति की प्राप्ति हो जाती है। यही आश्चर्य है ॥ ३० ॥

विशेष— दुष्यन्त के कहने का अभिप्राय है कि ऋषिमुनियों के आशीर्वाद तथा दर्शन से व्यक्ति


पाठा०—१. विधिस्तव ।