भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 496, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 496

४१४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

मातलिः— एवं विधातारः प्रसीदन्ति ।

राजा— भगवन् इमामाज्ञाकरीं वो गान्धर्वेण विवाहविधिनोपयम्य कस्यचित् कालस्य बन्धुभिरानीतां स्मृतिशैथिल्यात्प्रत्यादिशन्नपराद्धोऽस्मि तत्रभवतो ^१युष्मत्सगोत्रस्य कण्वस्य । पश्चादङ्गुलीयकदर्शनादूढपूर्वां तद्दुहितरमवगतोऽहम् । तच्चित्रमिव मे प्रतिभाति ।


लोके प्राक् पुष्पोद्गमः तदनु फलं जायते इत्थमेव प्राङ्मेघमण्डलाविर्भावः पश्चात् तत्कार्यं जलवर्षणं जायते परं लोकोत्तरतपःसिद्धेः भवतस्तु पूर्वमेव पुत्रकलत्रलाभरूपं फलं पश्चाद्दर्शनं जातमित्यहो भवतां प्रभावातिशयः ।

मातलिः— नात्र विस्मयस्यावकाश इत्याशयेन मातलिराह—एवम् अनेन विधिना विधातारः = ईश्वराः समर्थपुरुषा प्रसीदन्ति = अनुगृह्णन्ति । आयुष्मताऽयं क्रमो लौकिक उक्तः, अलौकिकस्तु इतो भिन्न एव । इच्छासिद्धयो महात्मानो यदेवेच्छन्ति तत्तदैव सम्पद्यते इत्यर्थः ।

राजा— अथ शकुन्तला-विस्मरणकारणं जिज्ञासमानो राजा दुष्यन्तो महर्षि पृच्छति—भगवन् ! = जगद्गुरो ! वः = युष्माकम् आज्ञां करोति तच्छीला आज्ञाकरी ता-माज्ञाकरीं इमां आदेशपालिनीं आज्ञाकरीं शकुन्तलां गान्धर्वेण = गन्धर्वविवाहविधिना उपयम्य = विवाह्य परिणीय कस्यचित् कालस्य पश्चात् = किञ्चित्कालानन्तरं बन्धुभिः = तापसैः शार्ङ्गरवादिभिः आनीतां = उपस्थापिताम् स्मृतेः = स्मरणस्य शैथिल्यात् दुर्बल-त्वात्, स्मृतिभ्रंशात् प्रत्यादिशन् = निराकुर्वन् युष्माभिः समानं गोत्रं यस्य युष्मत्स-गोत्रस्य = भवद्वंशीयस्य तत्रभवतः = पूज्यस्य कण्वस्य काश्यपेयस्य अपराद्धोऽस्मि = कृता-पराधोऽस्मि । पश्चात् = तदनु, अङ्गुलीयकस्य मुद्रिकाया दर्शनात् = अवलोकनात् पूर्वं = प्राक् ऊढां = परिणीतां तद् दुहितरं = तस्यपुत्रीं शकुन्तलाम् अवगतः = ज्ञातवान् अहम् तत् = साक्षाद्दृष्टायामज्ञानम्, अङ्गुलीयकदर्शनात् ज्ञानं चित्रमिव = आश्चर्यमिव मे = मम प्रतिभाति = प्रतीयते ।


का कल्याण पहले ही हो जाता है तथा बाद में दर्शन होते हैं । दुष्यन्त अपने पुत्र तथा पत्नी का लाभ प्राप्त कर कश्यपजी का दर्शन करते हैं । यहां कल्याण रूपी कार्य पहले हो गया और दर्शन रूपी कारण बाद में हुआ ।

मातलि— हे आयुष्मन् ! भाग्यविधाता संसार के माता पिता की प्रसन्नता इसी प्रकार सद्यः फलप्रद होती है ।

राजा— भगवन् मैंने आपकी आज्ञाकारिणी इस शकुन्तला के साथ गान्धर्व विवाह की विधि से विवाह करके कुछ काल के बाद जब इसके बन्धु लोग मेरे यहाँ इसे पहुँचाने आये तब स्मृति की शिथिलता के कारण मैंने इसका परित्याग कर दिया है । इस प्रकार आपके सगोत्र ( आपकी सन्तान ) पूजनीय काश्यप कण्व मुनि ( शकुन्तला के धर्म पिता ) का मैंने बहुत बड़ा अपराध किया है । अनन्तर अंगूठी के मिल जाने पर मुझे स्मरण हो आया है कि मैंने शकुन्तला के साथ अवश्य विवाह किया था । यह बात मुझे बड़ी विचित्र लगती है ।


पाठा०—१. युष्मद्गोत्रस्य ।