अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 497, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तमोऽङ्कः
४१५
यथा गजो नेति समक्षरूपे तस्मिन्नपक्रामति संशयः स्यात् ।
पदानि दृष्ट्वा तु भवेत्प्रतीतिस्तथाविधो मे मनसो विकारः ॥ ३१ ॥
मारीचः—वत्स अलमात्मापराधशङ्कया । संमोहोऽपि त्वय्यनुपपन्नः । श्रूयताम् ।
राजा—अवहितोऽस्मि ।
अथ स्वप्रतीतेरसम्भवदृष्टान्तेन चित्रत्वं समर्थयति--यथेति ।
अन्वयः—यथा समक्षरूपे गजो न इति अपक्रामति तस्मिन् संशयः स्यात्, पदानि-दृष्ट्वा तु प्रतीतिर्भवेत् मे मनसः विकारः तथाविधः ( अस्ति ) ॥ ३१ ॥
पूर्वं शकुन्तलाया विस्मृतिः, पश्चात्तदङ्गुलीयकदर्शनेन स्मृतिश्चेति स्वप्रतीतेरसम्भव-दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकमाश्चर्यजनकत्वमुपपादयति--यथा गज इति । यथा = येन प्रकारेण पाददर्शनविकारेण समक्षरूपे समक्षं = प्रत्यक्षं रूपं = स्वरूपं यस्य स तादृशे कस्मि- श्चित्सत्त्वे गजो न = नायं हस्तीति मिथ्या ज्ञानं ततः अपक्रामति । तिरोहिते सति तस्मिन् गजो नेति, मिथ्या ज्ञानविषयीभूते तस्मिन् सत्त्वे संशयः = गजो वा न वेति सन्देहः स्यात् । पदानि = भूमौ तन्न्यासप्रतिबिम्बानि दृष्ट्वा = विलोक्य प्रतीतिः = सत्यं मया दृष्टो गज एवेति सम्प्रत्ययो भवेत् मे = मम मनसः चित्तस्य विकारः = चित्तभ्रमः पूर्वस्यामुपस्थि- तायामियं न मम भार्येति पुनस्तिरोहितायां भार्या वा न वा पश्चादङ्गुलीयकदर्शनेन मम भार्यैवेति प्रतीतिः ताथाविधः तादृशः अस्ति । अङ्गुलीयकदर्शनसाध्या प्रतीतिः साक्षा- द्दर्शनेन कथन्न जातेति चित्रं मया न बुध्यते इति भावः ॥ ३१ ॥
मारीचः—आत्मापराधशङ्कया आत्मनः = स्वस्य अपराधः = दोषः तस्य शङ्का = सन्देहः तया आत्मापराधशङ्कया = अपराद्धोऽहं कण्वस्येति ज्ञानेन अलं = ईदृशी शङ्का मास्तु सर्वदा प्रबुद्धस्य मम कथं तदा संमोहोऽभूदित्याशङ्कामपनयति--संमोहोऽपि = त्वयि यः तदा संमोहः = चेतोविकृतिरभूत् सोऽपि उपपन्नः युक्त एव, कारणाधीन एव श्रूयतां = आकर्ण्यताम् संमोहकारणं वर्णयामि ।
राजा—अवहितोऽस्मि = संमोहकारणं श्रोतुं सावधानोऽस्मि ।
जैसे किसी के सामने हाथी के होने पर भी 'यह हाथी नहीं है' ऐसा विश्वास हो, और उसके चले जाने पर सन्देह हो, और पुनः उसके पदचिह्नों को देखकर विश्वास किया जाय कि वह हाथी ही था, ठीक इसी प्रकार मेरे मन का विकार था । कृपया यह मेरा सन्देह दूर कीजिए ॥ ३१ ॥
विशेष—एक दिन कोई व्यक्ति सड़क से किनारे बैठा था, उसने सामने से ही एक विशालकाय राजा का हाथी निकल गया । उसे सन्देह हो गया कि यह हाथी है या नहीं? अन्त में निश्चय किया वह हाथी नहीं है । उसके चले जाने पर उसके पदचिह्नों को देखकर निश्चय किया कि शायद वह हाथी ही था ।
ठीक यही दशा दुष्यन्त की भी है, शकुन्तला को सामने आने पर कहा कि यह मेरी पत्नी नहीं तिरस्कृत होकर चले जाने पर उसे पश्चाताप हुआ, फिर अंगूठी मिल जाने पर तो विश्वास ही हो गया है कि यह मेरी विवाहिता पत्नी ही थीं ।
मारीच—बेटा शकुन्तला को भूलने में तुम अपना अपराध = दोष बिल्कुल न समझो तुम्हारा वह तो सहेतुक था । उसका कारण भी सुनो—
राजा—भगवन् मैं सुनने के लिए सावधान हूँ, कृपया आप कहें ।