अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 498, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें४१६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
मारीचः- यदैवाप्सरस्तीर्थावितरणात्प्रत्यक्षवैकल्यां शकुन्तलामादाय मेनका दाक्षायणीमुपगता तदैव ध्यानादवगतोऽस्मि दुर्वाससः शापादियं तपस्विनी सहधर्म-चारिणी त्वया प्रत्यादिष्टा नान्यथेति। स चायमङ्गुलीयकदर्शनावसानः।
राजा- (सोच्छ्वासम्) एष वचनीयान्मुक्तोऽस्मि।
शकुन्तला- (स्वगतम्) दिट्ठिआ अकारणपच्चादेसी ण अज्जउत्तो। ण हु सत्तं अत्ताणं सुमरेमि। अहवा पत्तो मए स हि सावो विरहसुण्णहिअआए ण विदिदो। अहो सहीहिं संदिट्ठम्हि भत्तुणो अगुलीयअं दंसइदव्वं त्ति। [दिष्ट्याऽ-कारणप्रत्यादेशी नार्यपुत्रः। न खलु शप्तमात्मानं स्मरामि। अथवा प्राप्तो मया स हि शापो विरहशून्यहृदयया न विदितः। अतः सखीभ्यां संदिष्टास्मि भर्तुरङ्गुलीयकं दर्शयितव्य-मिति।]
मारीचः- यदा = यस्मिन् समये एव अप्सरस्तीर्थावितरणात् अप्सरस्तीर्थे = शक्र-तीर्थे यदवतरणं = पर्यायप्राप्तं सान्निध्यं कर्तुं गमनं तस्माद्धेतोः प्रत्यक्षवैकल्यां प्रत्यक्षं = साक्षात् दृष्टं वैकलव्यं = व्यग्रता कातरता यस्या सा तां प्रत्यक्षवैकल्याम् शकुन्तलां = स्वतनयाम् आदाय = गृहीत्वा मेनका = मेनका नाम्नी अप्सरा दाक्षायणीं = दक्षकन्याम-दितिमुपगता = आगता स्वयं कन्यायाः शोकं पश्यन्ती अनुकम्प्यमाना तां गृहीत्वाऽत्र प्राप्ता तदैव = तस्मिन्नेव क्षणे ध्यानात् = चिन्तनात् अवगतः = योगजेन प्रत्यक्षेण ज्ञातवान् अस्मि यत् दुर्वाससः = तन्नाम्नो महर्षेः शापात् अनिष्टाशीर्वचनात् तपस्विनी = दीना, अनुकम्पनीया सहधर्मचारिणी सहचरी धर्मपत्नी शकुन्तला त्वया भवता दुष्यन्तेन प्रत्या-दिष्टा = प्रत्याख्याता नान्यथा = नापरोऽत्र हेतु। स च अयं शापः अङ्गुलीयकदर्शनावसानः- अङ्गुलीयकस्य = मुद्रिकाया दर्शनमेव अवसानं समाप्तिसीमा यस्य स अङ्गुलीयकदर्शना-वसानः = अङ्गुलीयकदर्शननावसानमात्रोद्धारः।
राजा- (सोच्छ्वासम् = गभीरश्वासेन सह आह) एषः = अयं अहं वचनीयात् = लोका-पवादात्, निन्दातः मुक्तोऽस्मि रक्षितोऽस्मि धर्मदारत्यागी अयं दुष्यन्तो नास्य नाम संग्रााह्यमिति निन्दापगतेत्यर्थं।
शकुन्तला- (स्वगतम् = आत्मगतम्) आह दिष्ट्या = सौभाग्येन आर्यपुत्रः = स्वामी अकारणपरित्यागी-न कारणं यत्र तदकारणमकारणं प्रत्यादेशो यस्य स अकारणप्रत्या
मारीच- तभी अप्सरातीर्थ के घाट से अत्यन्त विकल शकुन्तला को लेकर मेनका दाक्षायणी के पास आई तभी ध्यान से मैंने जान लिया था कि दुर्वासा के शाप के कारण यह बेचारी सहधर्म-चारिणी शकुन्तला तुम्हारे द्वारा तिरस्कृत हुई है, न कि अन्य कारण से और वह शाप भी अंगूठी देखते ही समाप्त हो जाने वाला है।
राजा- (लम्बी सांस लेकर) अब मैं अपनी पत्नी के परित्याग होने वाले लोकापवाद = लोकनिन्दा से मुक्त हो गया।
शकुन्तला- (अपने मन) यह सौभाग्य की बात है कि आर्यपुत्र बिना कारण के ही परित्याग करने वाले नहीं हैं, किन्तु मुझे दुर्वासा ने कब शाप दिया यह याद नहीं आ रहा है अथवा शाप मुझे मिला होगा, किन्तु उस समय मैं विरह के कारण शून्यहृदय थी, अतः उसे जान न पाई (इसीलिए मेरी विदाई के अवसर पर मेरी प्रियसखियों ने मुझे बड़े ही आग्रह से सावधान कर दिया था कि यदि वह राजा तुझे न पहचाने तो उसके दिये हुए इस अङ्गुलीयक को ही परिचय स्वरूप उसे दिखा देना)।