भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 499, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 499

सप्तमोऽङ्कः ४१७

मारीचः—वत्से ! ^१चरितार्थाऽसि । सहधर्मचारिणं प्रति न त्वया मन्युः कार्यः । पश्य—

शापादसि प्रतिहता ^२स्मृतिरोधरुक्षे भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव ।
छाया न मूर्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ॥ ३२ ॥


दोषी = अकारणपरित्यागी न । आर्यपुत्रेण शापकारणादेवाऽहं प्रत्यादिष्टा न त्वकारणमिति नात्र आर्यपुत्रस्य दोषः । न खलु = निश्चयेन आत्मानं शापयुक्तं = स्वं शप्तं न स्मरामि । अथवा प्राप्तो मया स हि शापः विरहशून्यहृदयया विरहेण शून्यं = वियोगेन ज्ञानरहितं हृदयं = आन्तरं यस्याः सा तया विरहशून्यहृदयया ( मया ) न ज्ञातः = न विदितः । अतः अनेन कारणेन सखीभ्यां = आलीभ्यां ( अनुसूयाप्रियंवदाभ्याम् ) संदिष्टा = अहमुक्ताऽस्मि भर्तुः = पत्युः अङ्गुलीयकं = मुद्रा दर्शयितव्यम्, प्रत्यभिज्ञानमन्तराऽर्यपुत्रायाऽङ्गुलीयकं दर्शयितव्यमिति आश्रमपरित्यागकाले सखीभ्यामहमुक्तास्मि । असति शापे ताभ्यामेवमुक्तं न भवेत् ।

मारीचः— अथ शकुन्तलाया संशयं समुन्मूलयितुं महर्षिः कश्यपः प्राह—वत्से ! विदिताऽर्था = ज्ञातवस्तुतत्त्वा सहधर्मचारिणं = सहचरं पतिं प्रति न त्वया मन्युः = कोपः कार्यः = करणीय । पश्य = अवलोकय ।

अन्वयः— शापात् स्मृतिरोधरुक्षे भर्तरि प्रतिहता असि । अपेततमसि ( तस्मिन् ) तवैव प्रभुता ( अस्ति ) छायामलोपहतप्रसादे दर्पणतले न मूर्छति, शुद्धे तु सुलभावकाशा ( भवति ) ।

महर्षि कश्यपः शकुन्तलामुपदिशति—शापादिति । शापात् = दुर्वाससा दत्तादनिष्टाशीर्वचनात् स्मृतिरोधरुक्षे स्मृतेः=स्मरणस्य रोधः=स्मरणावरक तमः तेन रुक्षे=निःस्नेहकर्कशे भर्तरि = पत्यौ पत्युर्मनसि प्रतिहताऽसि = प्राप्तप्रतिघातासि, अलब्धप्रवेशासि भर्त्रा प्रत्याख्यातासीत्यर्थः । अत्र तस्य दोषो नास्ति । अपेततमसि अधुना अपेतं = दूरीभूतं तमः = शापलक्षणं स्मृतिरोधकमज्ञानं यस्मात् तत्तस्मिन् अङ्गुलीयकदर्शनेन शापनिवृत्त्या विगताज्ञाने भर्तरि तवैव = भवत्या एव प्रभुता = प्रभुत्वं सामर्थ्यमस्ति छाया = प्रतिबिम्बं, **मलोपहतप्रसादे--**मलेन आगन्तुकेन दोषेण रजसा श्यामिकया वा उपहतः=दूरी-


मारीच—( शकुन्तला को देखकर ) बेटी, अब तो तू अपने परित्याग के सच्चे कारण को जान ही गई, तू कृतकृत्य हो गई । अतः अब इसके लिए शोक या अपने पति पर इसके लिए कुछ भी क्रोध मत करना कि इन्होंने मेरा परित्याग कर दिया था । देख,

दुर्वासा के शाप के कारण स्मृति लुप्त हो जाने के कारण ही दुष्यन्त द्वारा तेरा परित्याग हुआ था । अब उसका स्मृति-भ्रंश रूप अज्ञान दूर हो गया । अतः अब तेरे पतिपर तेरी प्रभुता पुनः अक्षुण्ण है । धूल पड़ जाने के कारण स्वच्छता के विनष्ट हो जाने पर शीशे में प्रतिबिम्ब स्पष्ट नहीं दिखाई पड़ता, किन्तु उसके स्वच्छ हो जाने पर स्पष्ट दिखाई पड़ता है ॥ ३२ ॥

विशेष— महर्षि कश्यप के कहने का अभिप्राय है कि बेटी शकुन्तले ! अब दुष्यन्त पर तुम्हारी प्रभुता, जादू काम करेगी, तुम इनकी पटरानी बनोगी, तुम्हारी बात इनके लिए महामन्त्र होगी


पाठ०—१. विदिताथाऽसि । २. करणीयः । ३. स्मृतिलोपरूक्षे ।

२७ शाकु०